Հայաստանի հյուրընկալության սառչում. Ծառայությունների արտահանման ուսումնասիրություն
Հայաստանի ծառայությունների արտահանման և ներմուծման ուսումնասիրության համար օգտագործվել է ՀՀ վճարային հաշվեկշռի եռամսյակային տվյալները: Տվյալների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ 2020 թվականին ծառայությունների առևտրաշրջանառությունը զգալի անկում է ունեցել՝ հիմնականում պայմանավորված զբոսաշրջային ծառայությունների արտահանման և ներմուծման նվազմամբ։ 2021 և հատկապես 2022 թվականին առկա են ծառայությունների առևտրաշրջանառության վերականգնողական աճ, որը շարունակվել է մինչև 2023 թվականի չորրորդ եռամսյակը։ 2023 թվականի չորրորդ եռամսյակում արդեն գրեթե բոլոր ծառայությունների արտահանումը կրճատվել է։
Գծապատկեր 1.
Ծառայությունների և՛ ներմուծումը, և՛ արտահանումը 2023-ի 4-րդ եռամսյակից անկում են ապրել։
Ինչպես երևում է, Հայաստանի 2023 թվականի ծառայությունների արտահանման հիմնական ոլորտներն են եղել ճանապարհորդությունը և ՏՏ ծառայությունները՝ համապատասխանաբար 3 մլրդ և 1 մլրդ դոլարի, որոնք կազմել են 2023 թվականի ծառայությունների արտահանման համապատասխանաբար 53.5 և 19.1 տոկոսը։ Այս ծառայությունների 2022-23 թվականների աճը ապահովել է նաև մեր տնտեսական աճի զգալի հատվածը։ Ծառայությունների կրճատման տենդենցը, որը կարող է շարունակվել 2024 թվականին, մտահոգիչ է հատկապես ընթացիկ հաշվեկշռի և բյուջեի մասին oրենքով պլանավորված 7 տոկոս տնտեսական աճի ապահովման տեսանկյունից։
Երկուս ու կես տարի վերականգնողական և կտրուկ աճից հետո 2023-ի 4-րդ եռամսյակից գրեթե բոլոր ծառայությունների արտահանումը և ներմուծումը կրճատվել են։ 2023 թվականի չորրորդ եռամսյակի հարաբերակցությունը երրորդ եռամսյակին ցույց է տալիս, որ տուրիստական կամ ճանապարհորդական ծառայությունները կրճատվել են գրեթե 2 անգամ՝ 42.6 տոկոսով, չնայած որ տարեկան կտրվածքով տուրիստական ծառայությունների արտահանումը աճել է 23.3 տոկոսով՝ հասնելով 3 մլրդ դոլարի։ Այսինքն տուրիստները 2023-ին Հայաստանում գնել են 3 մլրդ դոլարի տուրիստական ծառայություններ։ 2023-ի աճը հիմնականում ձևավորվել էր առաջին 3 եռամսյակների շարունակական աճի հաշվին։ Նշենք նաև, որ 2022 թվականին ծառայությունների արտահանումը աճել է ավելի քան 3 անգամ՝ հիմնականում ի հաշվի հետհամաճարակային վերականգնման աճի և ռուսական տուրիստների և ռելոկատների մեծ քանակությամբ ավելացմամբ։
Աղյուսակ 1.
| Հայաստանի ծառայությունների արտահանման միտումը 2018-2023 | ||||||||
| միլիոն ԱՄՆ դոլար | ||||||||
| Ծառայության անվանումը | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2023 Q4* | |
| Ճանապարհորդություն | մլն $ աճ | 1 329.0 10.4% | 1 528.0 15.0% | 287.3 -81.2% | 784.2 172.9% | 2 439.1 211.0% | 3 009.3 23.4% | -42.6% |
| ՏՏ, հեռահաղորդակցություն | մլն $ աճ | 235.8 11.4% | 261.7 11.0% | 328.5 25.5% | 382.4 16.4% | 711.4 86.0% | 1 074.0 51.0% | -8.7% |
| Տրանսպորտ | մլն $ աճ | 256.3 10.7% | 275.4 7.4% | 232.4 -15.6% | 304.4 31.0% | 585.2 92.2% | 895.8 53.1% | 70.4% |
| Շինարարություն | մլն $ աճ | 191.1 -7.7% | 178.1 -6.8% | 77.7 -56.4% | 86.1 10.9% | 104.2 21.0% | 87.5 -16.1% | -19.2% |
| Այլ գործնական ծառայություններ | մլն $ աճ | 45.9 -6.1% | 43.2 -5.7% | 42.4 -2.0% | 36.2 -14.6% | 56.0 54.7% | 65.6 17.2% | -7.5% |
| Այլ կողմերին պատկանող նյութական ռեսու… | մլն $ աճ | 35.5 67.1% | 27.2 -23.3% | 36.8 35.0% | 41.0 11.6% | 111.0 170.3% | 200.2 80.5% | -38.1% |
| Պետական ապրանքներ և ծառայություններ | մլն $ աճ | 44.5 7.9% | 45.5 2.2% | 33.2 -27.0% | 37.3 12.4% | 38.2 2.3% | 34.2 -10.5% | -7.5% |
| Ապահովագրություն և կենսաթոշակային ծառ… | մլն $ աճ | 28.0 8.3% | 31.5 12.2% | 28.7 -8.8% | 34.7 21.0% | 61.1 76.1% | 77.0 26.0% | 18.8% |
| Ֆինանսական ծառայություններ | մլն $ աճ | 14.4 45.9% | 19.0 32.2% | 19.1 0.5% | 14.2 -26.0% | 198.3 1 301.1% | 158.9 -19.8% | 0.3% |
| Անձնական, մշակութային և զվարճանքի ծառ… | մլն $ աճ | 19.0 0.6% | 19.3 1.8% | 10.3 -46.5% | 11.1 7.7% | 11.4 2.5% | 11.7 2.1% | -6.5% |
| Տեխնիկական սպասարկման և վերանորոգման … | մլն $ աճ | 2.8 -0.1% | 4.7 72.5% | 3.0 -37.6% | 3.5 19.1% | 4.5 26.9% | 5.2 15.8% | -2.5% |
| — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| * 2023 Q4 - 2023 թվականի չորրորդ եռամսյակի հարաբերակցությունը երրորդ եռամսյակին | ||||||||
| Ինչպես երևում է առաջին աղյուսակից 2023 թվականի չորրորդ եռամսյակում | ||||||||
| կրճատման միտում ունեն բոլոր ծառայությունների արտահանումը, բացառությամբ | ||||||||
| տրանսպորտային և կենսաթոշակային ծառայությունների։ Ֆինանսական | ||||||||
| ծառայությունները 2023 թվականի 4-րդ եռամսյակում չնչին աճ են ցուցաբերել՝ | ||||||||
| չնայած տարվա կտրվածքով ֆինանսական ծառայությունները կրճատվել են 19.8 | ||||||||
| տոկոսով։ |
Նշենք նաև, որ 2022 թվականին ապրանքների և ծառայությունների արտահանման 43 տոկոսը ծառայություններն են եղել, 2023-ին այդ ցուցանիշը իջել է մինչև 39.8 տոկոս։
Ձեզ կարող է հետաքրքրել նաև հետևյալ վերլուծությունը.
Ոսկու տենդ. Հայաստանի ապրանքների արտահանման կեսը վերաարտահանում է։
Գծապատկեր 2.
Դիտարկենք նաև 2020 թվականի ծառայությունների արտահանման և ներմուծամն անկումը։
Կորոնավիրուսի համաճարակի բռնկումը մեծ ազդեցություն ունեցավ Հայաստանում ծառայությունների արտահանման և ներմուծման ցուցանիշների վրա։ 2020 թվականին ծառայությունների առևտրաշրջանառության զգալի անկում է գրանցվել, ընդ որում՝ ինչպես ներմուծման, այնպես էլ արտահանման ցուցանիշների։ 2020թ. ծառայությունների ներմուծումը նվազել էր 61,3%-ով՝ 2485 մլն ԱՄՆ դոլարից իջնելով 961 մլն ԱՄՆ դոլարի։ Ծառայությունների արտահանումը նվազել էր 55,9%-ով՝ 2402 մլն ԱՄՆ դոլարից հասնելով մինչև 1060 մլն ԱՄՆ դոլար։ Առևտրաշրջանառության էական նվազումը առաջին հերթին պայմանավորված է եղել զբոսաշրջային ծառայությունների արտահանման և ներմուծման կտրուկ կրճատմամբ։
Զբոսաշրջության ոլորտը, որը զգալիորեն նպաստում է ծառայությունների առևտրին, 2020 թվականին համավարակի պատճառով լուրջ հետընթաց ապրեց։ Գրանցվել է զբոսաշրջային ծառայությունների և՛ արտահանման, և՛ ներմուծման ծավալների զգալի անկում՝ արտահանումը 2020 թվականին նվազել է 82,0%-ով, իսկ ներմուծումը 84,5%-ով: Այս թվերը ընդգծում են ծառայությունների առևտրի ոլորտի մեծ կախվածությունը զբոսաշրջությունից: Ծառայությունների առևտրաշրջանառության անկման մեկ այլ ուշագրավ կողմը տրանսպորտային ծառայությունների ներմուծման կրճատումն էր: 2020 թվականին գրանցվեց 36.3% անկում:
Գծապատկեր 3.
Ձեզ կարող է հետաքրքրել նաև հետևյալ վերլուծությունը.
Չնայած 2020 թվականին ծառայությունների առևտրաշրջանառության զգալի անկմանը, 2021 և 2022թ. առկա է ծառայությունների ներմուծման և հատկապես արտահանման զգալի վերականգնողական աճ։ Ինչպես երևում է առաջին աղյուսակից, Հայաստանում ծառայությունների արտահանումը 2022թ. աճել է գրեթե 3.5 անգամ:
2022 թվականին ծառայությունների արտահանումը կազմել է 4,2 մլրդ դոլար՝ զբոսաշրջային ծառայություններ՝ 58,4%, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ՝ 17,0%, տրանսպորտային ծառայություններ՝ 13,4%, շինարարական ծառայություններ՝ 2,5%։ 2021 թվականին ծառայությունների արտահանումը կազմել է 1,7 մլրդ դոլար՝ զբոսաշրջային ծառայություններ՝ 45,2%, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ՝ 22,0%, տրանսպորտային ծառայություններ՝ 17,5%, շինարարական ծառայություններ՝ 5,0%։
Ինչպես երևում է երրորդ գծապատկերից, Հայաստանը ավելի շատ ներմուծում է տրանսպորտային ծառայություններ, քան արտահանում: Տրանսպորտային ծառայությունների հաշվեկշիռը Հայաստանում պակասուրդային է: Այս ցուցանիշը կոռելացված է ապրանքների ներմուծման և արտահանման հետ: