Վտանգավոր թվեր. Հայաստանի տնտեսական «հրաշքի» մութ կողմը

Հայաստանի ֆիսկալ մարտահրավերները և դրանց ազդեցությունը երկրի ապագայի վրա

Թվերը չեն խաբում

Հանրային ֆինանսների ոլորտում տեղի ունեցող միտումները բացառիկ կարևորություն ունեն պետության կայուն զարգացման համար։ Երբ ցանկացած կազմակերպության, հատկապես պետության պլանավորված եկամուտները խրոնիկ կերպով թերկատարվում են, դա վկայում է կառավարման համակարգային խնդիրների մասին։

Այս միտումները պահանջում են հատուկ ուշադրություն և համակողմանի վերլուծություն։ Վերջին 15 տարիների ընթացքում Հայաստանում չի գրանցվել 3 իրար հետևող եռամսյակ երբ հարկային հավաքագրումները անընդմեջ 7 տոկոսից ցածր լինեն, ինչպես ցույց է տալիս առաջին գծապատկերը։

Գծապատկեր 1

Հարկային եկամուտները, հանդիսանալով պետական բյուջեի հավաքագրման հիմնական աղբյուրը, առանցքային նշանակություն ունեն։ Երբ պետությունը պլանավորվածից քիչ եկամուտ է ստանում, էականորեն մեծանում է ճգնաժամային երևույթների հավանականությունը։ Առանձնահատուկ մտահոգիչ է 2024 թվականի իրավիճակը, որը արձանագրվում է հարկերի զգալի թերհավաքագրում։ Այս երևույթը պայմանավորված է ոչ թե Պետական եկամուտների կոմիտեի (ՊԵԿ) թերացումներով, այլ հանդիսանում է ոչ արդյունավետ հարկաբյուջետային քաղաքականության հետևանք։ Այս իրավիճակի արդյունքում էր, որ հոկտեմբերի 18-ին կառավարության կազմում տեղի ունեցան զգալի փոփոխություններ, ներառյալ ՊԵԿ նախագահի հրաժարականը։ Հարկ է նշել, որ 2018 թվականից ի վեր հարկահավաքության աճը վերածվել է ներկա կառավարության գործունեության արդյունավետության հիմնական ցուցանիշի, որը ներկա տնտեսական իրավիճակում դարձել է ինքնանպատակ երևույթ։ 2018-ից 2023 թվական ընկած ժամանակահատվածում հարկային եկամուտները յուրաքանչյուր տարի աճում էին միջինը 15.6 տոկոսով։ Այնուամենայնիվ, ներկայումս առկա է հարկային եկամուտների հստակ արտահայտված թերակատարման խնդիր։

Կարևոր է ընդգծել, որ այս իրավիճակը պայմանավորված չէ ՊԵԿ-ի թերացումներով։ Ավելին, քանի որ հարկահավաքությունը հանդիսանում է կառավարության արդյունավետության առանցքային ցուցանիշներից մեկը, այն անմիջականորեն որոշում է նաև պարգևավճարների ծավալը։ Հարկային եկամուտների թերհավաքագրման խնդրի լուծման նպատակով կառավարությունը վերջին շրջանում ձեռնարկել է մի շարք միջոցառումներ՝ խստացնելով հարկահավաքությունը, ներդնելով նոր հարկատեսակներ և տուրքեր, վերացնելով գործող հարկային արտոնությունները և բարձրացնելով որոշ հարկատեսակների դրույքաչափերը։ Այս միջոցառումների թվում են, օրինակ, հիփոթեքային վարկից գոյացող եկամտահարկի հետվերադարձի երկակի հարկման վերաբերյալ քննարկումները և շրջանառության հարկի դրույքաչափի կրկնապատկումը՝ 5 տոկոսից հասցնելով 10 տոկոսի 2025 թվականի սկզբից։ Նախատեսվում է նաև 2025 թվականի սկզբից դադարեցնել ՏՏ ոլորտին տրամադրվող հարկային արտոնությունները։ Այս քաղաքականության շրջանակներում է ձևավորվել նաև կառավարության հռետորաբանությունը, համաձայն որի հարկ հավաքողը «հերոս» է, որի համար կենաց պետք է բարձրացնել։ Անվիճելի է, որ հարկահավաքությունը հանդիսանում է պետության գործունեության անկյունաքարը, առանց որի անհնար է պետության բնականոն աշխատանքը։ Հարկային եկամուտները, լինելով պետական բյուջեի հիմնական աղբյուրը, ապահովում են կրթության, առողջապահության, պաշտպանության և սոցիալական ծառայությունների ֆինանսավորումը։ Սակայն, ինչպես արդեն նշվեց, առկա խնդիրները պայմանավորված են ոչ թե ՊԵԿ-ի գործունեության թերացումներով, այլ հարկաբյուջետային քաղաքականության ոչ արդյունավետ իրականացմամբ։ Ներկայումս տնտեսությունում առկա են մի շարք հիմնարար խնդիրներ, որոնք մանրամասն վերլուծվել են մեր կողմից իրականացված tvyal.com հրապարակումներում։ Դրանց թվում են՝ իրական արտահանման ծավալների նվազումը, տնտեսական աճի կախվածությունը Ռուսաստանից ոսկու վերաարտահանումից, գրանցված կազմակերպությունների քանակի կրճատումը, կապիտալի զգալի արտահոսքը, զբոսաշրջության ոլորտի անկումը և ՏՏ ոլորտում նկատվող բացասական միտումները։ Այս համակարգային խնդիրների շարքում հատկանշական է հարկահավաքության ծավալների կրճատումը, որը հիմնականում արտահայտվում է ԱԱՀ-ի և շահութահարկի նվազմամբ։ Սա ուղղակիորեն վկայում է իրական տնտեսությունում գործարքների քանակի և կազմակերպությունների շահութաբերության անկման մասին։ Այլ կերպ ասած՝ արձանագրվում է ապրանքաշրջանառության ծավալների էական կրճատում։ Նման պայմաններում անիրատեսական է ակնկալել լրացուցիչ հարկային եկամուտներ քաղաքացիներից և տնտեսվարող սուբյեկտներից։ Նման քաղաքականությունը կարող է հանգեցնել հակառակ արդյունքի։ Իրական տնտեսության կրճատման և հարկային բեռի ավելացման պայմաններում տնտեսվարող սուբյեկտները կարող են դիմել տարբեր լուծումների՝ տեղափոխվել այլ երկրներ (հատկապես ՏՏ ոլորտում), հայտնվել սնանկացման եզրին, կամ անցնել ստվերային տնտեսության դաշտ։ Հարկային եկամուտների թերհավաքագրումը հանդիսանում է լուրջ տնտեսական ցուցանիշ, ոչ թե պարզ վիճակագրական շեղում։ Ընթացիկ տարվա առաջին ինն ամիսների ընթացքում հարկային ծրագրված մուտքերի թերակատարումը կազմել է մոտ 8 տոկոս կամ 150 միլիարդ դրամ։ Հատկանշական է, որ այս թերկատարումն արձանագրվել է շուրջ 6 տոկոս տնտեսական աճի պայմաններում։ 2022 թվականին Հայաստանի տնտեսությունում արձանագրված 12.6 տոկոս աճը հիմնականում հանդիսացել է Ռուսաստանի դեմ կիրառված պատժամիջոցների անուղղակի հետևանք։ Այս իրավիճակի արդյունքում Հայաստան է տեղափոխվել զգալի ծավալի կապիտալ և մարդկային ռեսուրսներ Ռուսաստանից, հատկապես ՏՏ ոլորտից։ 2022 թվականին բանկային համակարգի զուտ շահութաբերությունն արձանագրեց գրեթե եռապատիկ աճ, ինչի շնորհիվ ՏՏ և բանկային ոլորտները միասին ապահովեցին տարեկան 12.6 տոկոս տնտեսական աճի մոտավորապես կեսը։ Սակայն այս երևույթն ուներ ժամանակավոր բնույթ և արդեն 2023 թվականի կեսերից սկսեց էականորեն մարել։ Ավելին, կապիտալը սկսեց շարժվել հակառակ ուղղությամբ՝ արտահոսելով երկրից, ինչը լուրջ մարտահրավեր է հանդիսանում արտաքին ֆինանսավորումից մեծապես կախված մեր տնտեսության համար։ 2023 թվականի նոյեմբերից, այնուամենայնիվ, ի հայտ եկավ մեկ այլ կարճաժամկետ տնտեսական երևույթ՝ Ռուսաստանից դեպի Մեծ Չինաստան և ՄԱԷ ոսկու և ադամանդների զգալի ծավալների վերաարտահանում։ Այս գործընթացը նպաստեց 2023 թվականի 8.3 տոկոս տնտեսական աճին՝ ապահովելով դրա մոտ 2 տոկոսային կետը։ Մեր նախորդ հետազոտություններում արդեն իսկ նշել ենք, որ 2024 թվականի առաջին կիսամյակում ՀՀ արտահանման կառուցվածքում աննախադեպ՝ 72 տոկոս է կազմել թանկարժեք քարերի և մետաղների վերաարտահանումը։ Այս ցուցանիշը փաստացի քողարկել է մյուս բոլոր ապրանքախմբերի արտահանման կրճատումը և իրական տնտեսության անկման միտումները։ Տվյալ ժամանակահատվածում Հայաստանի տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ ուժն էին հանդիսանում ոսկու վերաարտահանման գործընթացները և առևտրային գործառնությունները։ Այնուամենայնիվ, այս երևույթը ևս, լինելով արտաքին գործոններով պայմանավորված կարճաժամկետ բնույթի, արդեն 2024 թվականի մայիսից սկսել է մարման միտումներ ցուցաբերել։ Ներկա իրավիճակում տնտեսությունում բացակայում է ներքին աճի կայուն աղբյուր, որը կարող է երաշխավորել կառավարության կողմից թիրախավորված բաղձալի տարեկան 7 տոկոս տնտեսական աճը։ Նման պայմաններում բյուջեի հիմքում դրված չհիմնավորված բարձր տնտեսական աճի կանխատեսումները պարունակում են էական ռիսկեր և կարող են հանգեցնել ճգնաժամային երևույթների՝ հարկային եկամուտների նվազման և պետական պարտքի աճի տեսքով, ինչի նախանշանները արդեն իսկ նկատելի են։ Հատկանշական է, որ կառավարությունն արդեն սկսել է գիտակցել այս խնդիրների լրջությունը, որոնց մասին մենք բարձրաձայնում ենք ավելի քան երկու տարի, և 2025 թվականի բյուջեում նախատեսել է առավել չափավոր՝ 5.4 տոկոս աճի ցուցանիշ։ Սակայն նույնիսկ այս, համեմատաբար զուսպ կանխատեսումը ներկա իրավիճակում հանդիսանում է չափազանց լավատեսական։

Հայաստանի տնտեսության երկարաժամկետ միջին աճի ցուցանիշը կազմում է 4.5 տոկոս։ Ցանկացած համակարգ, առանց որակական էական փոփոխությունների, միտված է վերադառնալու իր երկարաժամկետ միջին ցուցանիշներին։ Ներկայումս ՀՀ տնտեսության աճը գերազանցապես պայմանավորված է Ռուսաստանից բխող կարճաժամկետ արտաքին գործոններով, որոնք, սակայն, չեն կարող ծառայել որպես երկարաժամկետ կայուն ներքին տնտեսական աճի հիմք։ Իրավիճակը բարդանում է նաև ժամանակագրական առումով։ Հայաստանի տնտեսական աճի ցուցանիշները, հատկապես 2022 թվականի 12.6 տոկոսը, առաջացրել են չափազանց լավատեսական գնահատականներ, ընդհուպ մինչև «տնտեսական հրաշքի» մասին պնդումները։ Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս խորքային վերլուծությունը, այս թվացյալ հաջողության հետևում առկա է էականորեն ավելի բարդ և անհանգստացնող իրականություն։

Այս նյութին առնչվող հրապարակումներ Քողարկված անկում. Ինչո՞վ է ապրում Հայաստանի տնտեսությունը Կապիտալի ներհոսքից մինչև արտահոսք Հայաստանը հարկում է ժամանակը. Խաղ տնտեսական աճի հետ Պետական պարտքի ճոճանակ. Առաջին անգամ ներքին պարտքը գերազանցում է արտաքինը SOS ՀՀ ՏՏ. ռազմավարական առաջնահերթությունից մինչև հնարավոր անկում Վերլուծությունների ամբողջական ցանկը այստեղ

Գծապատկեր 2

Երկրորդ գծապատկերը ներկայացնում է Հայաստանի պետական բյուջեի եկամուտների և ծախսերի կատարողականը՝ պլանային ցուցանիշների նկատմամբ։ Ինչպես ցույց են տալիս տվյալները, բյուջեի ծախսային մասը ցուցաբերում է թերակատարման միտում մինչև տարեվերջ, երբ իրականացվում է ծախսերի հիմնական մասը։ Այս համատեքստում առանձնապես խնդրահարույց են եղել այն տարիները, երբ տարեվերջյան հարկային մուտքերում արձանագրվել է զգալի թերակատարում։ Կառավարության ծրագրերի կատարման արդյունավետության վերաբերյալ հստակ գնահատական տալու համար անհրաժեշտ է սպասել տարեվերջյան ծախսերի վերջնական ցուցանիշներին։ Այնուամենայնիվ, արդեն իսկ նկատելի են որոշ մտահոգիչ միտումներ, հատկապես ՏՏ ոլորտում, որոնց մանրամասն անդրադարձ կկատարվի հաջորդ բաժնում։ Առաջին 9 ամիսների կտրվածքով պետական բյուջեի ընդհանուր ծախսերի թերակատարումը կազմել է մոտավորապես 13 տոկոս կամ 290 միլիարդ դրամ։ Առավել մտահոգիչ է կապիտալ ծախսերի (դպրոցաշինություն, ջրամբարաշինություն, ճանապարհաշինություն և այլն) 30 տոկոս կամ 124 միլիարդ դրամի թերակատարումը։ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տնտեսական աջակցության ծրագրերի թերակատարումը կազմել է 26 տոկոս, ինչը հիմնականում պայմանավորված է եղել ներդրումային, արտահանման խթանման և գյուղատնտեսության ոլորտի ծրագրերի ցածր կատարողականով։ Հատկանշական է, որ գյուղատնտեսության ոլորտում երկարատև անկումից հետո ընթացիկ տարվա առաջին ինն ամիսների ընթացքում գրանցվել է աննշան աճ։ Միևնույն ժամանակ, առանց ռուսական ոսկու վերաարտահանման գործառնությունների հաշվառման, արդյունաբերության ոլորտում նույնպես արձանագրվել է գրեթե զրոյական աճ։ Առավել մտահոգիչ է տեղեկատվության և կապի ոլորտում գրանցված 8.5 տոկոս, ինչպես նաև տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում արձանագրված 13 տոկոս անկումը։ Նման պայմաններում էականորեն մեծանում է պետական պարտքի աճի ռիսկը։ Համաձայն գործող հարկաբյուջետային կանոնների, երբ Կառավարության պարտքը գերազանցում է ՀՆԱ-ի 60 տոկոսը, գործադիր մարմինը պարտավորվում է սահմանափակել ընթացիկ ծախսերը և ներկայացնել պարտքի մակարդակի նվազեցման հստակ ծրագիր։ ՀՀ ֆինանսների նախարարությունն իր միջնաժամկետ քաղաքականության շրջանակներում նպատակ է դրել պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը պահպանել 50 տոկոսի սահմաններում։ Սակայն բյուջեի թերակատարման, տնտեսական աճի դանդաղման և ՀՀ դրամի հնարավոր արժեզրկման պայմաններում առկա է լուրջ ռիսկ, որ պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը կարող է գերազանցել 60 տոկոսի շեմը։ Ներկա միտումների պահպանման պարագայում նշված սցենարի իրականացման հավանականությունը զգայուն է։

ՏՏ ոլորտի թերկատարումը

Աղյուսակ 1. ՀՀ ԲՏԱ նախարարության կողմից իրականացված ծրագրերը, ինն ամիս (մլն դրամ)

Թերևս այս պահին տնտեսության միջև խնդիրները ոչ մի տեղ այնքան ակնառու չէ, որքան Հայաստանի տեխնոլոգիական ոլորտում։ Այս ոլորտը հռչակվել է որպես երկրի կայուն աճի ռազմավարական ճյուղ։ Այս պահին ՏՏ ոլորտը ցուցաբերում է մտահոգիչ նշաններ։ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը կարողացել է իրականացնել պլանավորված բյուջեի ընդամենը 58.4%-ը՝ կտրուկ թերակատարելով այն, որը նույնպես մտահոգություն է առաջացնում այս ոլորտի առողջության վերաբերյալ, արձագանքելով։ Այս ոլորտի խնդիրները վերծանվել են նաև մեր վերջին հետազոտության մեջ SSOS ՀՀ ՏՏ. ռազմավարական առաջնահերթությունից մինչև հնարավոր անկում։ Թվերը պատմում են ոչ այնքան դրական պատմություն։ Ըստ պաշտոնական տվյալների ՀՀ ԲՏԱ նախարարության ընդհանուր ծախսերը կազմել են ընդամենը 7.8 միլիարդ դրամ՝ պլանավորված ծախսերի համեմատ կեսը։ Ոլորտի համար, որը պետք է լինի Հայաստանի տնտեսական ապագայի շարժիչ ուժը, սա բավականին խոսուն ցուցանիշ է, քան պարզապես բյուջետային վիճակագրություն։ Սա նույնպես վկայում է ոլորտում ռազմավարական հետընթացի մասին։

Վերջին տվյալները ցույց են տալիս, որ ՏՏ ոլորտը վերջին երեք եռամսյակների ընթացքում արձանագրել է բացասական աճ, ինչը կարող է վկայել այս ռազմավարական ոլորտում ճգնաժամի մասին։ 2022 թվականին սկսված վերելքը, որը հիմնականում պայմանավորված էր Ռուսաստանցից մասնագետների ներհոսքով, սկսել է մարել։ Թեև Հայաստանում գրանցված ՏՏ ընկերությունների թիվը կտրուկ նվազել է, արտերկրում գրանցված, սակայն Հայաստանում գործող ՏՏ ընկերությունների թիվը հետաքրքիր աճ է գրանցել։ Սակայն այս տեղաշարժը չի համապատասխանում աշխատակիցների թվի հետ, ինչը հուշում է տվյալների անճշտության կամ փոքր բիզնեսների զանգվածային փակման մասին։ Այս անկման պատճառ են հանդիսանում մի շարք գործոններ, այդ թվում՝ հայկական դրամի արժևորումը, հարկային քաղաքականության փոփոխությունները և Երևանում կյանքի բարձր արժեքը, ինչպես նաև ոչ արդյունավետ հարկաբյուջետային քաղաքականությունը։ Դրամի ամրապնդումը հատկապես բացասաբար է անդրադարձել արտահանմանը միտված ոլորտների վրա, ինչպիսին է ՏՏ ոլորտը։ Բացի այդ, ՏՏ ընկերությունների համար հարկային արտոնությունների դադարեցումը և փոքր ու միջին ձեռնարկությունների համար շրջանառության հարկի հնարավոր կրկնապատկումը Վրաստանի նման հարևան երկրները դարձնում են ավելի գրավիչ ՏՏ բիզնեսի համար։ Իրավիճակն ավելի է բարդանում կապիտալի արտահոսքի և ներհոսքի կրճատման պատճառով։ Քանի որ Հայաստանի ՏՏ ոլորտը մոտենում է վճռորոշ փուլի, հրատապ է դառնում զարգացման ռազմավարությունների վերանայումը, հարկային քաղաքականության վերաիմաստավորումը և Երևանից դուրս նոր ՏՏ կենտրոնների ստեղծման հնարավորությունների ուսումնասիրումը՝ ոլորտի մրցունակությունն ու աճը պահպանելու համար։ Ամփոփելով կարող ենք փաստել, որ Հայաստանի տնտեսությունը գտնվում է բարդ և բազմաշերտ մարտահրավերների առջև։ Հարկային եկամուտների թերհավաքագրումը, բյուջետային ծախսերի թերակատարումը, ՏՏ ոլորտի անկումը և արտաքին գործոններից կախվածությունը ստեղծում են լուրջ ռիսկեր երկարաժամկետ կայուն զարգացման համար։ Առանց համակարգային բարեփոխումների և տնտեսական քաղաքականության վերանայման, «տնտեսական հրաշքի» մասին խոսակցությունները կարող են վերածվել տնտեսական ճգնաժամի իրական սպառնալիքի։ Հատկապես կարևոր է հարկաբյուջետային քաղաքականության վերանայումը, ՏՏ ոլորտի զարգացման նոր ռազմավարության մշակումը և տնտեսության դիվերսիֆիկացումը՝ նվազեցնելով կախվածությունը արտաքին ժամանակավոր գործոններից։ Այս խնդիրների լուծումը պահանջում է ոչ միայն արագ արձագանք, այլև երկարաժամկետ, հետևողական և հավասարակշռված մոտեցում։

Ֆինանսների նախարարության կողմից տրված բյուջեի կատարողականի մասին հաշվետվություններին կարող եք ծանոթանալ այցելելով այս պաշտոնական հղումը։ Այս թեմային ավելի խորությամբ ծանոթանալու համար կարող եք կարդալ նաև 2024թ. առաջին 9 ամիսների ՀՀ պետական բյուջեի կատարման պաշտոնական վերլուծությունը։

խնդիրներ՝ նաև պետական բյուջեի ծախսային հատվածում։ Իշխանություններն ասում են, ինչ-որ մի բանով կապահովենք 7 % տնտեսական աճը, որպեսզի մեր տնտեսությունը 6 տարիներին 50 % աճ գրանցի։ Սա ողջունելի է, բայց եթե տնտեսությունում չկա իրական արտադրություն, որը կարող է ապահովել երկարաժամկետ տնտեսական աճը, ապա սա խնդրահարույց է։

• Մեր տնտեսությունը ապրում է ոչ թե արտադրության վրա, այլ՝ դրսից եկած փողերի՝ ապահովելով տնտեսական աճը բանկային համակարգի վրա, բայց այն նաև նշանակում է, որ մեր տնտեսությունը կախված է ոչ թե ներքին ազդակներից, այլ արտաքին փոփոխություններից։
• Ներկայում մեր արտահանման մոտ 70 %-ը՝ ահռելի մի թիվ, միլիարդների մասին է խոսքը, ոսկու վերաարտահանումն է։ Որը խեղաթյուրեց պատկերը։ Այդ ոսկին եկավ Հայաստան, ինչ-ինչ ճանապարհներով գրանցվեց որպես արտադրություն և ապահովեց մեր տնտեսական աճը։
• 2024 թվականի առաջին եռամսյակում գրել էին, որ մեր տնտեսական աճը կազմել է 9.2 %, որը բավականին զգալի ցուցանիշ էր և առաջին հայացքից այնպիսի տպավորություն էր ստեղծվում, որ մեր տնտեսությունը վերականգնվում է, բայց սա պատրանք էր, խաբկանք ու հեգնանք, որովհետև 9.2 % տնտեսական աճի 4 տոկոսային կետը՝ գրեթե կեսը, ապահովում էր արդյունաբերությունը, իսկ ավելի ճիշտ՝ ոսկու վերաարտահանումը։ Այդ պատճառով այդ թիվը վերանայվեց, կրճատվեց և դարձավ 6.6 %, վերջին ցուցանիշներով 6.4% է և երրորդ եռամսյակով, կարելի է ենթադրել, որ ավելի են իջնելու, քանի որ ըստ վերջին ցուցանիշների տնտեսությունը բոլոր ճյուղերով անկում է գրանցում։
• Մեր արտահանումը գրեթե բոլոր ուղղություններով ընկնում է. այս տարվա առաջին կիսամյակը՝ նախորդ տարվա առաջին կիսամյակի հետ համեմատած դեպի ԵԱՏՄ՝ մեր հիմնական գործընկերը մեր արտահանումը գրեթե 20 %-ով ընկել է։ Դեպի ԵՄ՝ 25 %-ով և այս պահին դեպի ԵՄ մեր արտահանումը կազմում է 3.6%։ Այսինքն՝ ուր ենք գնում։
• Իրական տնտեսությունն անկում է ապրում և այս պայմաններում արդեն կառավարությունն է հասկանում, որ խնդիրներ կան և նշաձողը հաջորդ տարվա համար 7 %-ից այս տարի իջեցրել է 5,6% և 5,4% հաջորդ տարի։ Իմանալով կառավարությանը՝ սա լավատեսական պատկեր է։
• Կառավարությունը բավականին լավ քայլեր է ձեռնարկել այն առումով, որ մեր պետական պարտքի 50 %-ից ավելը դրամային է, հեջավորել է այդ ռիսկը, բայց այն կա։ Հաշվի առնելով այն, որ հայկական դրամը ամենաարժևորվածն է բոլոր փոխարկելի արժույթների մեջ,արժեզրկման ռիսկը կա։

📺 Հայաստանի տնտեսությունը շատ է կախված Ռուսաստանից. դա ազդում է մեր արտաքին քաղաքականության վրա 📺