Դոլարի փոխարժեքը 22 տարվա նվազագույնի շեմին․ Հայաստանի թաքնված արժութային ռիսկերը
ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքն այսօր 377 դրամ է․ սա վերջին երկու տասնամյակի նվազագույն ցուցանիշն է։ Չնայած ներմուծողների և սպառողների համար սա դրական միտում է, սակայն Կենտրոնական բանկի հաշվեկշռի վերլուծությամբ վկայվում է կառուցվածքային անհամամասնությունների խորքային կուտակման մասին։
Արտարժույթի ներհոսքի երեք հիմնական ուղիները
Հայաստանի ֆինանսական շուկայում ներկայումս դիտարկվում է արտարժույթի ներհոսքի աննախադեպ ծավալ, ինչը պայմանավորված է երեք զուգահեռ գործոններով։
Ռուսաստանի Դաշնություն (2022 թ-ից սկսած)։ Պատժամիջոցների հետևանքով ռուսական կապիտալի և աշխատուժի տեղաշարժը դեպի Հայաստան շարունակական բնույթ ունի։ Միայն 2024 թվականին Ռուսաստանից արձանագրված համախառն ներհոսքը կազմել է 3,82 միլիարդ դոլար կամ ՀՆԱ-ի շուրջ 14%-ը․ արդյունքում՝ Հայաստանը վերածվել է աշխարհի առավել բարձր տրանսֆերտային կախվածություն ունեցող տնտեսություններից մեկին։[1]
Իրանի Իսլամական Հանրապետություն (2025 թ․ կեսերից)։ Իրանական ռիալի արժեզրկումը հասել է կրիտիկական մակարդակի։ 2025 թվականի մարտին շուկայական փոխարժեքը գերազանցել էր 1 միլիոն ռիալը՝ մեկ դոլարի դիմաց, իսկ 2026 թվականի հունվարին արդեն հասել է 1,47 միլիոնի․ սա հետևանք է նաև NIMA արժութային սուբսիդավորման համակարգի վերացման։[2][3] Իրանական կապիտալը հայաստանյան բանկային համակարգ է ներթափանցում հիմնականում ցամաքային ճանապարհով։ Կենտրոնական բանկի տվյալներով փաստվում է այս միտումը․ հունվարի 14-15-ին արձանագրվել է ռեպո գործառնությունների 272 միլիարդ դրամի կտրուկ աճ, ինչը տեղի է ունեցել ԿԲ-ի կողմից ռիալի նոր փոխարժեքի պաշտոնական հրապարակումից 11 օր առաջ։
Ծոցի երկրների կապիտալը (2026 թ․ սկզբից)։ Հորմուզի նեղուցի լարվածության հետևանքով խաթարվել է Դուբայի՝ որպես տարածաշրջանային տրանզիտային հանգույցի դերը։ Եթե 2024 թվականին Հայաստանից դեպի ԱՄԷ դրամական արտահոսքը կազմել էր 880 միլիոն դոլար, ապա 2025 թվականից սկսած այն զգալիորեն նվազել է։[4] Փոխարենն արձանագրվում է սփյուռքի կապիտալի ներհոսք դեպի հայաստանյան ֆինանսական համակարգ՝ պայմանավորված անվտանգային նկատառումներով։
Նշված գործոնների արդյունքում՝ 2025 թվականի հոկտեմբերից Հայաստանի զուտ միջազգային պահուստներն աճել են 31%-ով՝ հասնելով 1,779 տրիլիոն դրամի։[5] Դրամը շարունակում է ամրապնդվել, չնայած շուկայական սպասումները միտված են արժեզրկմանը։
Կենտրոնական բանկի ստերիլիզացման պաշարների սպառումն
Դրամի կտրուկ արժևորումը զսպելու նպատակով Կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվում են արտարժույթի գնումներ, ինչը հանգեցնում է բանկային համակարգում լրացուցիչ դրամական զանգվածի ներարկման։ Գնաճային ռիսկերը չեզոքացնելու համար կիրառվում է ստերիլիզացման գործիքակազմը (արժեթղթերի թողարկում և հակադարձ ռեպո), ինչն արտացոլվում է Զուտ ներքին ակտիվների (ԶՆԱ) ցուցանիշում։
2025 թվականի հունվարին ԶՆԱ-ն 649 միլիարդ դրամ էր, մինչդեռ ներկայումս այն 198 միլիարդ դրամ է․ 15 ամսվա ընթացքում արձանագրվել է 70% անկում։ Կապիտալի ներհոսքի ներկայիս տեմպերի պահպանման դեպքում ստերիլիզացման պաշարները կարող են սպառվել առաջիկա երկու եռամսյակի ընթացքում։ ԶՆԱ-ի զրոյական մակարդակը կնշանակի, որ յուրաքանչյուր նոր ներհոսող դոլար ուղղակիորեն կընդլայնի փողի զանգվածը՝ զրկելով ԿԲ-ին դրամավարկային քաղաքականության մանևրելու հնարավորությունից։
Քսաներկու տարվա դինամիկան և համատեքստը
Դոլար/դրամ փոխարժեքի 2003-2026 թթ․ դինամիկան ներառում է երեք առանցքային փուլ։ 2003-2008 թթ․ դրամը հետևողականորեն ամրապնդվեց՝ 560-ից հասնելով 304-ի՝ պայմանավորված շինարարական բումով և տրանսֆերտների աճով։ 2009 թ․ համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքով արձանագրվեց կտրուկ արժեզրկում, որից հետո փոխարժեքը կայունացավ 400-415 միջակայքում։ Երկրորդ ցնցումը տեղի ունեցավ 2014-ին՝ ռուսական ռուբլու ճգնաժամի արդյունքում, երբ դրամի փոխարժեքը հասավ 480-ի։ 2022 թվականին, ի հեճուկս բացասական սպասումների, ուկրաինական հակամարտությունը ոչ թե թուլացրեց, այլ կտրուկ ամրապնդեց դրամը։
Ներկայիս 377 մակարդակը համադրելի է 2010 թվականի ցուցանիշների հետ։ Դոլարի փոխարժեքի 90-օրյա փաստացի տատանողականությունը ներկայումս 1,38% է, ինչը զգալիորեն ցածր է պատմական միջինից (3,08%)։ Նման ցածր տատանողականությունը վկայում է ոչ թե կայունության, այլ կուտակված կառուցվածքային լարվածության մասին․ սա նման է սեղմված զսպանակի։
Զարգացման երկփուլ սցենարը
Կարճաժամկետ հեռանկար։ Ներհոսքի պահպանման պարագայում դրամի ամրապնդումը կարող է շարունակվել մինչև 360-370 միջակայքը։ Շինարարության ոլորտի 21% աճը վկայում է նախաճգնաժամային փուլին բնորոշ ակտիվության մասին։
Երկարաժամկետ հեռանկար։ Արտաքին գործոնների նորմալացումը կամ բացասական շոկերը կարող են հանգեցնել կապիտալի ներհոսքի միաժամանակյա դադարեցման։ Ստերիլիզացման պաշարների սպառման պայմաններում Կենտրոնական բանկը ստիպված կլինի օգտագործել զուտ պահուստները, ինչը պատմական փորձի համաձայն կարող է հանգեցնել 20-30% կտրուկ արժեզրկման։
Հիմնական ցուցանիշը, որին պետք է հետևել․ ԶՄՊ-ի կայուն կամ նվազող մակարդակի պայմաններում ԶՆԱ-ի աճը կլինի առաջին ազդակը, որ ԿԲ-ն անցել է փոխարժեքի պաշտպանության ակտիվ փուլին։ Դա շուկայի մասնակիցներին կտա առավելագույնը 4-8 շաբաթ ժամանակ՝ վերանայելու իրենց ռազմավարությունը։
Ծանոթացեք նաև մեր այլ վերլուծություններին․
* ԶՆԱ և ԶՄՊ ցուցանիշները հիմնված են ՀՀ ԿԲ դրամավարկային ամփոփագրի տվյալների վրա։ Փոխարժեքի տատանողականությունը հաշվարկված է որպես օրական լոգարիթմական եկամտաբերությունների 90-օրյա անուիտիզացված ստանդարտ շեղում։
Հղումներ
[1] Ռուսաստանից Հայաստան դրամական փոխանցումների զուտ ներհոսքը 2024 թ․ // ArmBanks.am — https://armbanks.am/en/2025/02/04/259908/
[2] Իրանական ռիալը հասել է նոր նվազագույնի՝ 1․31 միլիոն դոլարի դիմաց // Iran International — https://www.iranintl.com/en/202512153499
[3] Ինչու Իրանը չի կարողանում կանգնեցնել արժույթի անկումը // Iran International — https://www.iranintl.com/en/202601308271
[4] Արտերկրից Հայաստան դրամական փոխանցումների զուտ ներհոսքը 2025 թ․ աճել է 8․6%-ով // ArmBanks.am — https://armbanks.am/en/2026/02/02/270196/
[5] Հայաստանի պահուստները 2025 թ․ հասել են ռեկորդային 5․2 մլրդ դոլարի // ArmBanks.am — https://armbanks.am/en/2026/02/23/270833/