Իրանական ալիքը. Թաքնված կապիտալը Հայաստանի 7,2% ՀՆԱ-ի հիմքում

Միջազգային ֆինանսական կառույցների կանխատեսումները զգալիորեն զիջել են արձանագրված փաստացի ցուցանիշներին։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (ԱՄՀ) 2025 թվականի ապրիլին հրապարակված «Համաշխարհային տնտեսական հեռանկարներ» զեկույցում Հայաստանի համար կանխատեսել էր 4,5% տնտեսական աճ, որը հոկտեմբերին վերանայվել և սահմանվել էր 4,8% մակարդակում։[1][2] Համաշխարհային բանկի գնահատականները տատանվել են 5,0-5,2% միջակայքում։[3] Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկը (ՎԶԵԲ) և Ասիական զարգացման բանկը (ԱԶԲ) նախատեսել են 5,0% աճ։[4][5] Ինստիտուցիոնալ ամենալավատեսական կանխատեսումը ներկայացրել է Եվրասիական զարգացման բանկը (ԵԱԶԲ)՝ 5,5%։[6] Այդուհանդերձ, ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի կողմից 2026 թվականի փետրվարին հրապարակված տվյալների համաձայն՝ փաստացի տնտեսական աճը կազմել է 7,2%։[7]

Արձանագրված ցուցանիշի և ինստիտուցիոնալ առավելագույն կանխատեսման միջև առկա գրեթե 2 տոկոսային կետ տարբերությունը վկայում է տնտեսական համակարգում չնախատեսված և ծավալուն կապիտալի ներհոսքի արագընթաց ձևավորման մասին։

ՆԱԽՈՐԴՈՂ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԱՆԴԱՂՈՒՄԸ

2022 թվականին արձանագրված արտաքին տնտեսական շոկի (պայմանավորված ռուսական կապիտալի ներհոսքով) արդյունքում Հայաստանում գրանցվել էր վերջին տարիների ամենաբարձր տնտեսական աճի ցուցանիշը՝ 12,6%: Հաջորդող ժամանակահատվածում տեղի ունեցավ մակրոտնտեսական ցուցանիշների բնականոն ճշգրտում, ինչի արդյունքում աճի տեմպը նվազեց՝ 2023 թվականին հասնելով 8,3%-ի, իսկ 2024 թվականին՝ 5,9%-ի։ 2024 թվականի չորրորդ եռամսյակում տնտեսական ակտիվությունը զգալիորեն դանդաղեց՝ կազմելով 3,8% նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ, ինչը համավարակից հետո արձանագրված ամենացածր ցուցանիշն էր։

2022 թվականի արտաքին ներհոսքով պայմանավորված աճի հիմնական շարժիչ ոլորտները սկսել էին սպառել իրենց ներուժը։ Առևտրի շրջանառությունը, որը 2023 թվականին աճել էր 23,5%-ով, 2024 թվականին դանդաղել էր մինչև 16,8%, իսկ 2025 թվականին՝ կազմել ընդամենը 3,1%։ Ֆինանսական ծառայությունների ոլորտում, որի շահույթը 2022 թվականին արտաքին կապիտալի ներհոսքի հաշվին եռապատկվել էր, աճի տեմպերի արագացումն ամբողջությամբ դադարել էր։ Տնտեսությունը վերադառնում էր իր կառուցվածքային աճի մակարդակին՝ մոտ 4,5%, ինչն արտաքին տնտեսական շոկերի ազդեցության մարման պայմաններում Հայաստանի համար միջին հավասարակշիռ ցուցանիշն է։

ԵՌԱՄՍՅԱԿԱՅԻՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ԿՏՐՈՒԿ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եռամսյակային վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությամբ արձանագրվում է հետևյալ պատկերը. 2025 թվականի առաջին եռամսյակում արձանագրվել է 5,2%, երկրորդ եռամսյակում՝ 6,4%, իսկ երրորդ եռամսյակում՝ 6,2% աճ։ Այս ժամանակահատվածում ԱՄՀ-ի և ՀՀ Կենտրոնական բանկի կանխատեսումները լիովին համապատասխանել են փաստացի միտումներին։

Իրավիճակն արմատապես փոխվել է 2025 թվականի չորրորդ եռամսյակում, երբ տնտեսական աճը կազմել է 9,8%։

Մակրոտնտեսական օրինաչափությունների տեսանկյունից մեկ եռամսյակի ցուցանիշը սովորաբար չի հանգեցնում տարեկան տնտեսական աճի 1,5 տոկոսային կետով փոփոխության։ Նման շեղման արձանագրումը փաստում է 2025 թվականի երկրորդ կեսին տնտեսական համակարգ մուտք գործած արտաքին կապիտալի աննախադեպ ծավալների մասին։

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

2025 թվականի տնտեսական աճի ճյուղային կառուցվածքն էականորեն տարբերվում է նախորդ տարվա պատկերից։ Շինարարության ոլորտում արձանագրվել է 21,0% աճ, ինչն ամենաբարձր ցուցանիշն է 2009 թվականի ճգնաժամին նախորդող ժամանակաշրջանից ի վեր։ Տեղեկատվական և հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաների (ՏՀՏ) ոլորտը վերականգնվել է՝ արձանագրելով 18,6% աճ՝ 2024 թվականին նկատված անկումային միտումներից հետո։ Ֆինանսական և ապահովագրական ծառայությունների ոլորտն ընդլայնվել է 14,7%-ով։ Նշված երեք ոլորտներում է՛լ դինամիկայի կտրուկ արագացում է նկատվել տարվա երկրորդ կեսին։

Զուգահեռաբար, առևտրի շրջանառության աճը կազմել է ընդամենը 3,1%։

Ճյուղային կառուցվածքի այս տեղաշարժն ունի սկզբունքային նշանակություն։ Եթե 2022-2024 թվականներին տնտեսական ակտիվության հիմնական շարժիչն առևտրի ոլորտն էր (ներմուծում, վերարտահանում և առևտրային լայն գործառնություններ), ապա 2025 թվականին արձանագրվել է հակառակ միտումը։ Բանկային համակարգը կլանել է ֆինանսական միջոցների մեծածավալ ներհոսք, մինչդեռ շինարարության ոլորտը, արտացոլելով հիմնական կապիտալում իրականացվող ներդրումները, աճել է պատմական միջինը կրկնակի գերազանցող տեմպով։ Այս տվյալներով վկայվում է, որ հանրապետություն մուտք գործած արտաքին կապիտալն ուղղորդվել է դեպի ֆիզիկական ակտիվներ և երկարաժամկետ ներդրումներ։

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՆԵՐՀՈՍՔԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

2025 թվականի սկզբից մինչև 2026 թվականի սկիզբն իրանական ռիալն արժեզրկվել է մոտ 50%-ով։ 2025 թվականի մարտին ազատ շուկայում փոխարժեքը գերազանցել է մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց մեկ միլիոն ռիալի շեմը, իսկ 2026 թվականի հունվարին այն գրեթե հավասարվել է 1,5 միլիոնի՝ պայմանավորված Իրանի կառավարության կողմից տարադրամի սուբսիդավորման համակարգի աստիճանական վերացմամբ։ Արդյունքում, արտարժութային խնայողություններ ունեցող ռեզիդենտները ցամաքային սահմանի միջոցով սկսել են ֆինանսական հոսքեր ուղղորդել Հայաստանի բանկային համակարգ։ Սրան զուգահեռ արձանագրվել է նաև իրանական բիզնեսի և կապիտալի ռելոկացիա Հայաստան։

ՀՀ Կենտրոնական բանկի հաշվեկշռում հստակ արտացոլվում է այս ներհոսքի պահը. 2026 թվականի հունվարի 14-15-ին ռեպո գործարքների ծավալը կտրուկ աճել է՝ հասնելով 272 միլիարդ դրամի՝ ԿԲ-ի կողմից ռիալի նոր փոխարժեքի պաշտոնական արձանագրումից տասնմեկ օր առաջ։ Փաստացիորեն, բանկային համակարգը կլանել է իրացվելիության արտաքին շոկը մինչև պաշտոնական հայտարարությունների հրապարակումը։ Գործընթացի ամբողջական մեխանիզմն ուսումնասիրվում է մեր՝ 2026 թ. մարտի ամփոփագրում։

Մակրոտնտեսական վարքագիծը գրեթե նույնական է 2022 թվականի սցենարին։ Կապիտալի և աշխատուժի ներհոսքին զուգահեռ բանկային համակարգը կլանել է ֆինանսական միջոցները, ինչը հանգեցրել է դրամի արժևորմանը, շինարարության ծավալների կտրուկ աճին, իսկ ՀՆԱ-ի ցուցանիշները գերազանցել են բոլոր նախնական կանխատեսումները։ 2022 թվականի ներհոսքն ապահովեց միտումից բարձր տնտեսական աճ երեք տարի շարունակ։ Ներկայիս ներհոսքի տևողության գնահատումն առավել բարդ է, քանի որ այն պայմանավորված է ոչ թե պատժամիջոցային շոկով, այլ ազգային արժույթի շարունակական արժեզրկմամբ։ Այս հանգամանքը կարող է հանգեցնել ինչպես կապիտալի առավել ինտենսիվ ներհոսքի, այնպես է՛լ հոսքերի շատ ավելի արագ հակադարձման։

ԵՐԿԱՐԱԺԱՄԿԵՏ ՀԵՌԱՆԿԱՐԸ

Վերոնշյալ գծապատկերում արտացոլվում են 2020 թվականից ի վեր Հայաստանի ՀՆԱ-ի եռամսյակային աճի նպաստումները։ 2022 թվականին արձանագրված կապիտալի ներհոսքը հասավ իր գագաթնակետին և աստիճանաբար մարեց մինչև 2024 թվականը՝ հանգեցնելով եռամսյակային ընդհանուր աճի տեմպերի նվազմանը։ Ներկայումս կառուցվածքային տեղաշարժերը կրկին ակնհայտ են. ՏՀՏ և ֆինանսական ոլորտների աճը վերսկսվել է, իսկ շինարարությունը վերջին տարիների ընթացքում առաջին անգամ վերածվել է տնտեսական աճն ապահովող հիմնական գործոնի։

Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքային աճի ներուժը գնահատվում է 4,5%։ Երկու արտաքին տնտեսական շոկերն էլ (2022 և 2025 թվականների) ապահովել են այս մակարդակն էապես գերազանցող ցուցանիշներ։ Վիճակագրական օրինաչափությունները վկայում են, որ նման դեպքերում տնտեսությունն անխուսափելիորեն վերադառնում է իր միջին հավասարակշիռ մակարդակին։

Դիտարկվող առանցքային ցուցիչ։ ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից ամենամսյա պարբերականությամբ հրապարակվող բանկային համակարգ արտարժույթի զուտ ներհոսքի դինամիկան։ Այս հոսքերի կայունացման և նվազման պարագայում 2025 թվականի չորրորդ եռամսյակում արձանագրված ցուցանիշների կրկնություն չի ակնկալվում։ 2026 թվականի հունիսին հրապարակվելիք առաջին եռամսյակի տվյալները կդառնան ստեղծված մակրոտնտեսական միջավայրի առաջին իրական ստուգատեսը։

Անկասկած, արտաքին շոկերի վրա հիմնված տարեկան 7,2% աճը գերադասելի է 3,8% ցուցանիշից։ Այդուհանդերձ, այն որակապես զիջում է արտահանելի հատվածներում արտադրողականության բարձրացմամբ ապահովված կայուն տնտեսական աճին։ Հայաստանի տնտեսական համակարգն արդեն երկրորդ անգամ է առնչվում նմանօրինակ երևույթի հետ։ Տնտեսական անվտանգության տեսանկյունից հիմնարար ռազմավարական հարցը մնում է օրակարգային։ Ինչպիսի՞ն կլինի տնտեսության վարքագիծը տարածաշրջանային ճգնաժամերի և արտաքին կապիտալի արտահոսքի բացակայության պայմաններում։

* ՀՆԱ-ի տվյալները վերցված են ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի ազգային հաշիվներից (հասանելի են armstat.am կայքում): Օգտագործվել են տարեկան և եռամսյակային շարքերը. աճի հաշվարկման համար կիրառվել է ծավալի ինդեքսը։ Հաշվարկները և գծապատկերների կոդերը հասանելի են GitHub-ում։

ՀՂՈՒՄՆԵՐ

[1] ԱՄՀ-ն ակնկալում է Հայաստանի ՀՆԱ-ի աճի վերականգնում մինչև 4,5%, զգուշացնում է հնարավոր ռիսկերի մասին // ԱՌԿԱ լրատվական գործակալություն, 28.04.2025 — https://arka.am/en/news/economy/imf-predicts-armenia-s-gdp-growth-to-rebound-to-4-5-cautions-on-potential-risks/

[2] Արժույթի միջազգային հիմնադրամը վերանայել է Հայաստանի տնտեսական աճի իր կանխատեսումները՝ դեպի բարձրացում // MassisPost, Հոկտեմբեր 2025 — https://massispost.com/2025/10/international-monetary-fund-revises-upward-its-projections-for-armenias-economic-growth/

[3] Համաշխարհային բանկը բարձրացրել է Հայաստանի տնտեսական աճի կանխատեսումները 4%-ից մինչև 5,2% // Finport.am — https://finport.am/full_news.php?id=54784&lang=3

[4] ՎԶԵԲ-ը բարելավել է 2025 թ. Հայաստանի տնտեսական աճի կանխատեսումը, սակայն մատնանշում է ռիսկերը // ԱՌԿԱ լրատվական գործակալություն — https://arka.am/en/news/economy/ebrd-improves-armenia-s-economic-growth-forecast-for-2025-but-points-to-risks/

[5] Ասիական զարգացման բանկը 2025 թվականի համար կանխատեսում է Հայաստանի 5% տնտեսական աճ // MassisPost, Ապրիլի 9, 2025 — https://massispost.com/2025/04/asian-development-bank-forecasts-5-economic-growth-for-armenia-in-2025/

[6] ԵԱԶԲ-ն բարձրացրել է 2025 թ. Հայաստանի ՀՆԱ-ի աճի կանխատեսումը մինչև 5,5% // ԱՌԿԱ լրատվական գործակալություն, Դեկտեմբերի 5, 2024 — https://arka.am/en/news/economy/edb-lowers-armenia-s-gdp-growth-forecast-for-2024-to-6-but-raises-it-for-2025-to-5-5/

[7] Հայաստանի ՀՆԱ-ն 2025 թվականին աճել է 7,2%-ով՝ գերազանցելով 11,3 տրիլիոն դրամը // ԱՌԿԱ լրատվական գործակալություն, Փետրվարի 20, 2026 — https://arka.am/en/news/economy/armenia-s-gdp-grew-by-7-2-in-2025-exceeding-11-3-trillion-drams-official-statistics/