111 տարի. ինչպե՞ս է փոխվում Հայոց ցեղասպանության հիշողության դինամիկան

2015 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին, 12 պետություն պաշտոնապես ճանաչել է այն։ Արձանագրված դիվանագիտական ակտիվությամբ կայուն միտում էր ենթադրվում։ Այդուհանդերձ, 2025 թվականին՝ 110-րդ տարելիցին, ճանաչման որոշում է կայացրել միայն մեկ պետություն։ Հաջորդող տարիների վիճակագրական տվյալները փաստում են շարունակական նվազման մասին. կրճատվել են պաշտոնական այցերը Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր, պասիվացել է ճանաչման քաղաքական օրակարգը, ինչպես նաև սահմանափակվել է ապրիլյան ժամանակահատվածում միջազգային հանրության կողմից դրսևորվող ուշադրությունը։ Սույն վերլուծությամբ նպատակադրվել է ոչ թե պատմական փաստի վերարձանագրումը, այլ վիճակագրական տվյալների հիման վրա հավաքական հիշողության տևողության և դինամիկայի գնահատումը։

Ճանաչման աշխարհագրությունը

Հայոց ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչման գործընթացին սկիզբ է դրվել 1965 թվականին Ուրուգվայի կողմից։ Հաջորդող երեք տասնամյակների ընթացքում ցանկն ընդլայնվել է դանդաղ տեմպերով՝ ներառելով Կիպրոսը, Ռուսաստանը, Հունաստանը և Ֆրանսիան։ Ճանաչումը մեծամասամբ իրականացվել է խորհրդարանական ակտերի մակարդակով՝ հաճախ հակադրվելով գործադիր իշխանության դիրքորոշմանը, քանի որ վերջիններս առաջնորդվել են Թուրքիայի հետ ռազմավարական հարաբերությունների պահպանման նկատառումներով։ Առավել ցուցանշական է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների օրինակը. մինչև դաշնային կառավարության մակարդակով ճանաչումը՝ նահանգային օրենսդիր մարմինները (բոլոր 50 նահանգներում) արդեն իսկ ընդունել էին համապատասխան բանաձևեր։ ԱՄՆ Կոնգրեսի երկու պալատների կողմից 2019 թվականին ընդունված բանաձևերին միայն 2021 թվականին հաջորդել է Նախագահ Ջ. Բայդենի պաշտոնական հայտարարությունը[1]։

2026 թվականի ապրիլի դրությամբ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչել է 35 ինքնիշխան պետություն։ Վերոնշյալ գծապատկերում արտացոլված են 1990 թվականից ի վեր արձանագրված ճանաչման ակտերը՝ ըստ տարիների։ Վիճակագրական պատկերը փաստում է երեք հիմնական միտում. 1990-ականներին գործընթացը կրել է հատվածական բնույթ, մինչդեռ 2015 թվականին արձանագրվել է աննախադեպ ակտիվություն (Ավստրիան, Բելգիան, Բրազիլիան, Բուլղարիան, Չիլին, Լյուքսեմբուրգը և ևս վեց պետություն ընդունել են ճանաչման բանաձևեր մեկ օրացուցային տարվա ընթացքում՝ պայմանավորված 100-րդ տարելիցի հանգամանքով)։ Ընդ որում, 2021 թվականից հետո գծապատկերով փաստվում է ցուցանիշների կտրուկ անկում։

Ճանաչման գործընթացից դուրս մնացած պետությունների դիրքորոշումն ունի հստակ քաղաքական, այլ ոչ թե պատմագիտական շարժառիթներ, և կարճաժամկետ հեռանկարում դրանց վերանայում չի ակնկալվում։ Մասնավորապես՝ Միացյալ Թագավորությունը Թուրքիայի հետ կապված է տնտեսական և անվտանգային ամուր գործակցությամբ։ Իսրայելը ռազմավարական գործընկերության մեջ է թե՛ Թուրքիայի, թե՛ Ադրբեջանի հետ։ Միաժամանակ, իսլամական աշխարհի մեծ մասը շարունակում է ձեռնպահ մնալ որևէ պաշտոնական հայտարարությունից։

Համացանցային որոնումների տարեկան դինամիկան

Համաձայն որոնողական համակարգերի տվյալների (Google Trends, 2004 թվականից ի վեր)՝ յուրաքանչյուր ապրիլ ամսին «Հայոց ցեղասպանություն» եզրույթի նկատմամբ գլոբալ որոնողական հետաքրքրությունը կտրուկ աճում է, պահպանվում մի քանի շաբաթ և ապա վերադառնում ելակետային մակարդակի։ Ստորև ներկայացվող գծապատկերով հաստատվում է այս պարբերական օրինաչափությունը։

2015 թվականի՝ 100-րդ տարելիցի ժամանակահատվածում գրանցված ցուցանիշը մոտ հինգ անգամ գերազանցում է միջին վիճակագրական ապրիլյան ցուցանիշը։ 2021 թվականին ԱՄՆ նախագահի հայտարարությունը հանգեցրել է որոնումների համեմատաբար փոքր, սակայն նկատելի աճի։ 2019 թվականին արձանագրված տատանումներն ուղղակիորեն պայմանավորված են եղել ԱՄՆ Կոնգրեսի բանաձևերով։

Հատկանշական է, որ 2015 թվականից հետո որոնումների ելակետային մակարդակն ավելի բարձր է, քան նախքան տարելիցը։ Այս հանգամանքով փաստվում է տեղեկատվական որոշակի բազայի պահպանումը։ Այդուհանդերձ, ձևավորված ցուցանիշի կայունությունը կամ հնարավոր աստիճանական անկումը մնում է վերլուծության ենթակա բաց հարց։

Պաշտոնական այցերը Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր

Հայաստան ժամանող օտարերկրյա պատվիրակությունների համար Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր այցելությունը տևական ժամանակ եղել է պետական արարողակարգի անբաժանելի մաս։ Ըստ տարիների դասակարգված պաշտոնական այցերի վիճակագրությունը կրկնում է ճանաչման գծապատկերի համանման աղեղնաձև կորը[2]։

Վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ հուշահամալիրն ընդունել է 102 պաշտոնական պատվիրակություն 2014 թվականին, 220՝ 2015 թվականին և 56՝ 2016 թվականին։ Արդեն 2023 թվականին ցուցանիշը կրճատվել է մինչև 18, իսկ 2025 թվականին՝ 9։ 2026 թվականի ապրիլի դրությամբ արձանագրվել է 8 այց, որոնց թվում՝ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի այցը։ Թեև հուշահամալիր այցելությունը համարժեք չէ իրավական ճանաչմանը, դիվանագիտական հաղորդակցության համատեքստում այն ունի ծանրակշիռ նշանակություն. այն գործնական քայլ է, որով արտացոլվում է տվյալ կառավարության քաղաքական ընտրությունը։

2015 թվականին արձանագրված առավելագույն ցուցանիշը պայմանավորված չէր սոսկ Հայաստան ժամանող պատվիրակությունների ընդհանուր թվի աճով. այն դարձել էր քաղաքական անհրաժեշտություն անգամ այն կառավարությունների համար, որոնք նախկինում խուսափում էին նմանատիպ այցերից։ Հետագա տարիների անկումով վկայվում է հակառակ գործընթացի մասին. այցը հուշահամալիր արարողակարգային պարտադիր պայմանից դարձել է կամընտիր բնույթի միջոցառում։ Փաստացիորեն, ներկայումս պատվիրակությունները կարող են ժամանել Երևան, անցկացնել երկկողմ հանդիպումներ և հեռանալ առանց Ծիծեռնակաբերդ այցելելու՝ էական հանրային կամ քաղաքական արձագանք չառաջացնելով։

Ակադեմիական և գիտահետազոտական վկայությունները

Իրավական ճանաչումը և դիվանագիտական արարողակարգն արտացոլում են ինստիտուցիոնալ հիշողությունը, մինչդեռ որոնողական միտումները վկայում են հանրային հետաքրքրության մասին։ Գիտահետազոտական արդյունքի ցուցանիշները հնարավորություն են տալիս գնահատելու, թե արդյոք ցեղասպանության թեման պահպանվում է որպես ակտիվ ակադեմիական ուսումնասիրության առարկա, թե վերածվել է լոկ պատմական հղման։

Վերոնշյալ գծապատկերում ներկայացված են Google Scholar համակարգում «Հայոց ցեղասպանություն» թեմայով հրապարակումների տարեկան ցուցանիշները 1960-ից 2025 թվականներին։ Մինչև 1990 թվականն արձանագրվել են ցածր ցուցանիշներ (տասնյակներ 1970-ականներին և հարյուրից պակաս՝ 1980-ականներին)։ Աճի տեմպերը կտրուկ արագացել են 2000-ականներից հետո՝ 2010 թվականին հասնելով տարեկան 976 հրապարակման։ 100-րդ տարելիցի արդյունքում ցուցանիշը հասել է 1740-ի, իսկ առավելագույն մակարդակը գրանցվել է 2017 թվականին՝ կազմելով 2000 հրապարակում։

Ի տարբերություն դիվանագիտական այցերի, որոնք 2015 թվականի 220-ից տասը տարի անց կրճատվել են մինչև 9, ակադեմիական ակտիվության կորը չի գրանցել համակարգային անկում։ 2025 թվականին գիտական հրապարակումների թիվը կազմել է 1440, ինչը մոտ է 100-րդ տարելիցի ցուցանիշին և էականորեն գերազանցում է մինչև 2010 թվականն արձանագրված ելակետային մակարդակը։ Ըստ էության, 100-րդ տարելիցը խթանել է նոր գիտնականների ներգրավումը ոլորտ, այլ ոչ թե հանգեցրել հրապարակումների ժամանակավոր աճի։

Վերլուծական ամփոփում

Վերլուծված չորս վիճակագրական բազաներով գնահատվում է միևնույն գործընթացը տարբեր տեսանկյուններից՝ բացահայտելով մեկ էական բացառություն։ Ճանաչման, հանրային որոնումների և հուշահամալիր այցելությունների ցուցանիշներն առավելագույն մակարդակի են հասել 2015 թվականին, որից հետո արձանագրվել է տարբեր տեմպերով անկում։ Բացառություն են կազմում ակադեմիական հրապարակումները, որոնք մեկ տասնամյակ անց պահպանում են 100-րդ տարելիցի ցուցանիշներին մոտ դինամիկա։

Իրավական ճանաչումն առավել կայուն գործոնն է. ճանաչումն իրագործած 35 պետությունները չեն չեղարկի իրենց որոշումները։ Այդուհանդերձ, նոր պետությունների կողմից ճանաչման գործընթացը փաստացիորեն սառեցվել է։ Որոնողական ցուցանիշները, թեև փոփոխական, արձանագրում են կայուն ակտիվություն ապրիլ ամիսներին, իսկ ձևավորված բարձր ելակետային մակարդակը կարող է պահպանվել երկար տարիներ։ Առավել զգայուն և խոցելի ցուցանիշը հուշահամալիր կատարվող այցերն են (220-ից անկում մինչև 9)։ Ակադեմիական հրապարակումների դրական շեղումով փաստվում է այն մասին, որ չնայած դիվանագիտական օրակարգի պասիվացմանը, 2015 թվականին ձևավորված գիտահետազոտական ենթակառուցվածքն ապացուցել է իր կենսունակությունը։

Տվյալների համալիր վերլուծությամբ արձանագրվում է. 100-րդ տարելիցը ձևավորել է գլոբալ ուշադրության աննախադեպ ալիք, որն այնուհետև վերադարձել է առավել ցածր հավասարակշռության մակարդակի։ Հայոց ցեղասպանության փաստն ընդունվում և ոգեկոչվում է միջազգային մակարդակում։ Բայց և այնպես, ակադեմիական շրջանակներից դուրս խնդիրն այլևս զիջում է այն քաղաքական և հանրային կշռին, որն առկա էր 2015 թվականին։

Մշտադիտարկում պահանջող առանցքային ցուցանիշ։ 2030 թվականին՝ 115-րդ տարելիցի ընթացքում սպասվելիք ճանաչման վիճակագրությունն է։ Ճանաչման քաղաքական գործընթացները սովորաբար ակտիվանում են հոբելյանական տարիներին։ Գլխավոր հարցադրումը հետևյալն է՝ արդյոք 2025 թվականին արձանագրված եզակի ճանաչումը նվազագույն շեմն է, թե՞ այն արդեն իսկ նոր օրինաչափություն է։

* Ճանաչման վերաբերյալ տվյալները հավաքագրվել են Վիքիպեդիայի «Armenian genocide recognition» հոդվածից (rvest-ի միջոցով) և համադրվել ՀՀ ԱԳՆ պաշտոնական կայքի (mfa.am) տվյալների հետ։ Google Trends-ի տվյալներն արտածվել են trends.google.com-ից (գլոբալ մակարդակ, ամսական կտրվածք, 2004–2026 թթ.)։ Ծիծեռնակաբերդ այցելությունների վիճակագրությունը քաղվել է Վիքիպեդիայի «List of visitors to Tsitsernakaberd» հոդվածից։ Google Scholar-ի հրապարակումների ցուցանիշները «Armenian Genocide» հարցմամբ ստացվել են տարեկան կտրվածքով՝ 1950–2025 թթ. համար։ Հաշվարկները և գծապատկերների ծրագրային կոդերը հասանելի են GitHub հարթակում։

Հղումներ

[1] Armenian genocide recognition // Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_genocide_recognition

[2] List of visitors to Tsitsernakaberd // Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_visitors_to_Tsitsernakaberd

[3] Ճանաչում // ՀՀ արտաքին գործերի նախարարություն — https://www.mfa.am/en/recognition/