Հայաստանի արտահանումը քառապատկվեց՝ մինչև Ռուսաստանը փակեց պատժամիջոցների շրջանցման ուղին
Հայաստանի տնտեսության մեջ տարօրինակ իրավիճակ է ստեղծվել։ Առաջին հայացքից պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս արտահանման աննախադեպ աճ, սակայն իրականությունը շատ ավելի նյուանսավորված է։ 2024 թվականին Հայաստանի արտահանումը հասել էր 13,1 մլրդ ԱՄՆ դոլարի՝ 4,4 անգամ գերազանցելով 2021 թվականի 3,0 մլրդ դոլարի ցուցանիշը։ Սակայն այսպես կոչված «ոսկե տենդը» կրում էր ժամանակավոր բնույթ. արդեն 2025 թվականին արտահանումը նվազել է մինչև 8,4 մլրդ դոլար։ Այս հանկարծահաս աճը մեծապես պայմանավորված էր ռուսական ոսկու վերաարտահանմամբ, որը մեր ֆինանսական համակարգի միջոցով վերավաճառվում էր ԱՄԷ-ում և Հոնկոնգում։ Երբ Ռուսաստանը փոխեց իր ներքին կանոնները, Հայաստանի վրայով վերաարտահանումը կանգ առավ։
Ինչպես էր աշխատում «ոսկե» և «ավտոմոբիլային» միջանցքը
2022 թվականի պատժամիջոցներից հետո շուկայում առաջացավ գնային մեծ տարբերություն։ Քանի որ ռուսական ոսկու համար փակվել էին Լոնդոնի և Շվեյցարիայի շուկաները, այն վաճառվում էր համաշխարհային գներից զգալի զեղչով։ Հայաստանյան միջնորդները օգտվեցին այս մարժայից՝ ներմուծելով ոսկին, վերամշակելով այն տեղում և համաշխարհային գներով վերավաճառելով Արաբական Միացյալ Էմիրություններին և Հոնկոնգին։ Միաժամանակ գործում էր նաև մեկ այլ խողովակ, որով արևմտյան մեքենաներն ու էլեկտրոնիկան ԵԱՏՄ ազատ առևտրի կանոնների շրջանակներում Հայաստանի տարածքով արտահանվում էին Ռուսաստան։
Ամենամեծ շարժիչ ուժը, իհարկե, ոսկին էր։ 2024 թվականի սկզբին՝ այս գործընթացի գագաթնակետին, Հայաստանն ամսական ներմուծում էր ավելի քան 1,3 մլրդ դոլարի և արտահանում 1,5 մլրդ դոլարի թանկարժեք մետաղներ (ԱՏԳ ԱԱ 71 ապրանքախումբ)։ Մոտավորապես 10-15 տոկոս մարժան մնում էր Հայաստանում՝ որպես միջնորդավճար, որն իր մեջ ներառում էր պահպանման, ֆինանսական և լոգիստիկ ծախսերը։
Իրական արտահանման պատկերը և տնտեսական աճը
Գծապատկերը հստակ ցույց է տալիս արտահանման կառուցվածքային փոփոխությունները։ Թանկարժեք մետաղների արտահանումը 2022-ի կեսերից կտրուկ աճեց, 2024-ի սկզբին հասավ գագաթնակետին (ամսական ավելի քան 1,1 մլրդ դոլար), իսկ 2025-ին սկսեց արագորեն նվազել։ Մեքենաների և տրանսպորտային միջոցների ցուցանիշները նույնպես գրանցեցին այս արհեստական վերելքն ու անկումը։
Ի հակադրություն այս անկայուն աճի, մեր ավանդական, իրական արտահանումը աչքի է ընկնում դանդաղ և կայուն աճով՝ առանց շեշտակի տեղաշարժերի։ Փաստացի, վերաարտահանման արդյունքում առաջացած եկամուտները ուղղակի գումարվել էին մեր տնտեսությանը՝ առանց դրա հետ օրգանական և խորքային փոխազդեցության։
Ոսկու առևտրի գծապատկերը հստակ բացահայտում է այս միտումը։ Ներմուծման և արտահանման ծավալները գրեթե համընկնում էին։ Սակայն 2024 թվականի ապրիլին Ռուսաստանը չեղարկեց ոսկու արտահանման տուրքը։ Այս փոփոխությունը ի չիք դարձրեց հայկական երթուղու շահութաբերությունը, և ամիսների ընթացքում ոսկու հոսքը կտրուկ կրճատվեց։
Լոգիստիկ խոցելիություն. Երկու միջանցք և երկու փակ սահման
Պետք է հիշել, որ այս ողջ ծավալն իրականացվում էր բացառապես երկու ցամաքային անցակետով։ Հայաստանի և Ռուսաստանի, ինչպես նաև եվրոպական շուկաների միջև ողջ ցամաքային կապն անցնում է Վրաստանով։ Եվ երբ 2023 թվականի օգոստոսին Վրաստանը սահմանափակեց պատժամիջոցների տակ գտնվող մեքենաների տարանցումը, Հայաստանից մեքենաների արտահանման ծավալները (ԱՏԳ ԱԱ 84-89) անմիջապես նվազեցին։
Մյուս կողմից ունենք հարավային դարպասը՝ Իրանը, որտեղից իրականացվում է էներգակիրների ներմուծումը։ 2025 թվականին Հայաստանը ներմուծել է շուրջ 680 մլն դոլարի իրանական գազ, ինչը 55 տոկոսով գերազանցում է 2021 թվականի ցուցանիշը։ Այս երկու ճանապարհները խիստ անհրաժեշտ են, բայց միմյանց չեն փոխարինում. Վրաստանն ապահովում է արտադրանքի հյուսիսային հոսքը, իսկ Իրանը՝ էներգակիրների հարավային ներմուծումը։
Իրական հատվածը և սպասելիքները
Չնայած 2025 թվականի 8,4 մլրդ դոլար արտահանումը 36 տոկոսով զիջում է 2024-ի ռեկորդին, այն դեռ 2,8 անգամ մեծ է 2021-ի ցուցանիշից։ Ուրախալին այն է, որ տարանցիկ եկամուտների նվազման պայմաններում մեր իրական արտադրական հատվածը պահպանել է իր զարգացման կայուն միտումը։
2022 թվականից հետո Հայաստանի ՀՆԱ-ի աճի տեմպը նախորդ ժամանակահատվածի միջին ցուցանիշը գերազանցել է 4,3 տոկոսային կետով։ Այս ցուցանիշով մենք ԵԱՏՄ-ում զիջում ենք միայն Ղրղզստանին։ Սակայն այս աճը մեծապես ապահովվել էր հենց վերաարտահանման շնորհիվ։ Քանի որ Ռուսաստանի արտահանման տուրքի չեղարկմամբ մարժան զրոյացավ, այս առևտրային խողովակը կրճատվեց։
Հիմա, երբ այս «ոսկե պատրանքը» ավարտվում է, մենք պետք է շատ ուշադիր հետևենք ԱՏԳ ԱԱ 71 (թանկարժեք մետաղներ) ապրանքախմբի ամսական թվերին։ Եթե ցուցանիշը շարունակի նվազել և հավասարվի զրոյի, ապա 13 մլրդ դոլարի գագաթնակետը կմնա պատմության մեջ որպես պարզապես ժամանակավոր տարանցիկ եկամուտ։
2022 թվականի արժևորման գործընթացի վերաբերյալ մանրամասն վերլուծությունը ներկայացված է «Դոլարի փոխարժեքը 22 տարվա նվազագույնի շեմին» հոդվածում։ ՀՆԱ-ի աճի համատեքստը հասանելի է «Իրանական ալիք» վերլուծությունում։
* Վիճակագրության աղբյուրները և հաշվարկների կոդերը հասանելի են GitHub հարթակում։
Հղումներ
[1] Gold Trade and Finance: Global Gold Trade Report 2024 // World Gold Council, 2024 — https://www.gold.org/goldhub/research/gold-trade-and-finance
[2] Partsvaniya, L. et al. Western Goods via Eastern Routes: Sanctions Circumvention Through Post-Soviet States // PONARS Eurasia, 2024 — https://www.ponarseurasia.org