Եվրոպական վեկտորը և ԵԱՏՄ իրականությունը. Հայաստանի արտահանումը գործող կառավարության օրոք
2026 թվականի մայիսի 4-ին և 5-ին Երևանում կայացավ Եվրոպական քաղաքական համայնքի ութերորդ գագաթնաժողովը, որին մասնակցեցին 48 պետությունների և միջազգային կառույցների, այդ թվում՝ Եվրոպական խորհրդի և ՆԱՏՕ-ի բարձրաստիճան ներկայացուցիչներ։ Խորհրդարանական ընտրություններին ընդառաջ՝ այս միջոցառումն ինստիտուցիոնալ մակարդակում լայնորեն լուսաբանվեց որպես Հայաստանի Հանրապետության եվրոպական ինտեգրման հռչակված ուղեգծի կարևորագույն հանգրվան։
Այդուհանդերձ, արտաքին առևտրի վիճակագրական տվյալների վերլուծությամբ արձանագրվում է մակրոտնտեսական այլ իրողություն։
Մակրոտնտեսական ցուցանիշները
2018 թվականից սկսած՝ Հայաստանից դեպի Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) անդամ պետություններ արտահանման ծավալներն աճել են 4.7 անգամ։ Միևնույն ժամանակահատվածում դեպի Եվրոպական միության (ԵՄ) երկրներ արտահանման ցուցանիշներում էական դրական տեղաշարժեր չեն արձանագրվել։
2018 թվականին նշված երկու ուղղություններով արտահանման ծավալները գրեթե համադրելի էին՝ կազմելով շուրջ 680-ական մլն ԱՄՆ դոլար։ 2025 թվականի դրությամբ դեպի ԵԱՏՄ արտահանումը հասել է 3.2 մլրդ դոլարի, մինչդեռ դեպի ԵՄ ապրանքների մատակարարումը կազմել է 667 մլն դոլար՝ պահպանվելով բազային մակարդակում։ Ընդ որում, դեպի ԵԱՏՄ արտահանման ընդհանուր ծավալի 92%-ը բաժին է ընկնում Ռուսաստանի Դաշնությանը, ինչով փաստվում է եվրասիական ինտեգրման գործընթացների առավելապես երկկողմ առևտրատնտեսական բնույթը։
Կառուցվածքային տեղաշարժերը երկարաժամկետ հեռանկարում
Նշված վիճակագրական միտումներն ունեն երկարաժամկետ նախապատմություն։ 2012 թվականին Հայաստանի արտահանման կառուցվածքում դեպի ԵՄ ուղղությունն ուներ 37% տեսակարար կշիռ, իսկ ԵԱՏՄ-ն՝ 21%։ Մինչև 2018 թվականն այս երկու ցուցանիշներն աստիճանաբար մերձեցել և հավասարվել են։ Այդ ժամանակահատվածից ի վեր դիտարկվում է ԵԱՏՄ մասնաբաժնի կտրուկ աճ և ԵՄ մասնաբաժնի լճացում։
2022-2024 թվականներին արտաքին առևտրի կառուցվածքում արձանագրվել են որոշակի շեղումներ։ Ոսկու տարանցման ծավալների աճով պայմանավորված՝ ժամանակավորապես ավելացել են դեպի Մերձավոր Արևելք և Մեծ Չինաստան արտահանման ցուցանիշները։ Այս երևույթը պայմանավորված էր ոչ թե արտահանման իրական դիվերսիֆիկացիայով, այլ արտաքին տնտեսական սահմանափակումների պայմաններում լոգիստիկ և ֆինանսական հոսքերի վերաուղղորդմամբ։ Մասնավորապես, հայաստանյան ֆինանսական հաստատությունների միջոցով ռուսական ոսկին արտահանվել է դեպի ԱՄԷ և Հոնկոնգ, մինչդեռ ԵԱՏՄ ապրանքների ազատ տեղաշարժի կարգավորումների շրջանակներում արևմտյան արտադրության մեքենաներն ու սարքավորումները վերարտահանվել են դեպի ՌԴ։
2024 թվականի ապրիլին Ռուսաստանի կողմից ոսկու արտահանման կանոնակարգերի փոփոխության արդյունքում լոգիստիկ այս շղթաները սպառվեցին։ Դեպի Մերձավոր Արևելք և Չինաստան արտահանումը կրճատվեց ավելի քան կիսով չափ։ Կարճաժամկետ տարանցիկ հոսքերի դադարեցումից հետո վերականգնվեց արտաքին առևտրի հիմնարար պատկերը՝ 38% ԵԱՏՄ և 8% ԵՄ համամասնությամբ։
Յոթնամյա արտահանման արդյունքները
2018 թվականի ցուցանիշն արտացոլում է նախքան աշխարհաքաղաքական ցնցումները և վերարտահանման գործընթացների մեկնարկը ձևավորված բազային վիճակը։ Վերջին սյունակով ամփոփվում են հռչակված եվրոպական ինտեգրման քաղաքականության յոթնամյա ժամանակահատվածի արդյունքները՝ հիմնված բացառապես փաստացի առևտրային հոսքերի վրա։
Տնտեսական վերակողմնորոշման իրական գինը
2018 թվականին, եթե որոշվեր փոխել արտաքին առևտրի ուղղությունը, դա կնշանակեր նոր շուկաներ գտնել տարեկան մոտ 689 մլն դոլարի ապրանքների համար։ Դա մեծ գումար էր, բայց՝ իրագործելի։ Իսկ 2025 թվականին արդեն խոսքը 3.2 միլիարդ դոլարի մասին է։ Այս ծավալի հետևում կանգնած են տարիներով կառուցված բիզնես պայմանագրեր, բեռնափոխադրումների երթուղիներ և բանկային կապեր, որոնք աշխատում են գերազանցապես մեկ ուղղությամբ։
Անկախ քաղաքական հայտարարություններից՝ Հայաստանին տնտեսապես շատ ավելի ցավոտ կլինի հրաժարվել ԵԱՏՄ շուկայից այսօր, քան դա կլիներ 2018 թվականին։
Բարձր մակարդակի հանդիպումներն ու գագաթնաժողովները դրական սպասումներ են ձևավորում, սակայն առևտրային թվերը ցույց են տալիս իրական պատկերը։ Դեպի ռուսական շուկա մեր տնտեսության կենտրոնացվածությունը նոր չէ, բայց վերջին տարիներին այդ կախվածությունը շատ ավելի է մեծացել։ Սա ուղղակիորեն հակասում է դեպի Եվրոպա գնալու մասին հայտարարություններին։
Ամենապարզ ապացույցը հետևյալն է. եթե դեպի ԵՄ արտահանման տվյալներից հանենք ոսկին (քանի որ դա զուտ տարանցում էր) և պարզապես համեմատենք 2018 ու 2025 թվականները, մենք պետք է աճ տեսնեինք, եթե եվրոպական վեկտորն իսկապես աշխատեր։ Սակայն պաշտոնական վիճակագրությունը նման աճ ցույց չի տալիս։
Ոսկու տարանցման մեխանիզմների վերաբերյալ մանրամասները ներկայացված են «Հայաստանը՝ որպես ռուսական ոսկու ապաստարան» վերլուծությունում։ Արտահանման ծավալների կտրուկ աճի և դրան հաջորդած անկման ամբողջական պատկերը դիտարկված է «Հայաստանի արտահանումը քառապատկվեց՝ մինչև Ռուսաստանի կողմից պատժամիջոցների շրջանցման ուղու փակումը» հրապարակման մեջ։
* Բոլոր տվյալները հիմնված են ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի (Արմստատ)՝ ըստ գործընկեր երկրների ամսական վիճակագրության վրա (2007–2025 թթ․՝ բացառապես ամբողջական օրացուցային տարիների կտրվածքով)։ Հաշվարկներն ու գծապատկերների ծրագրային կոդերը հասանելի են GitHub-ում:
Հղումներ
[1] Արտաքին առևտրի վիճակագրություն // Արմստատ — https://www.armstat.am