Արտահանման աճ և կրճատվող դաշտեր. Հայաստանի գյուղատնտեսության անկումը
Վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ 2018-2024 թվականներին Հայաստանից գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանումը գրեթե կրկնապատկվել է՝ հասնելով 1,27 միլիարդ դոլարի։ Միևնույն ժամանակ, ՀՆԱ-ի կառուցվածքում ոլորտի մասնաբաժինը 13,7%-ից նվազել է մինչև 7,9%։ Թեև միևնույն պետական գերատեսչությունների կողմից հրապարակված այս ցուցանիշներն առաջին հայացքից հակասական են, դրանցով փաստվում են տնտեսության կառուցվածքային խորքային փոփոխություններ, որոնք քողարկվում են արտահանման ընդհանուր աճի դինամիկայով։
Տարամիտվող ցուցանիշների համադրում
Վիճակագրական շարքերի համադրմամբ բացահայտվում է հստակ օրինաչափություն։
ՀՆԱ-ում ոլորտի մասնաբաժնով արտացոլվում է Հայաստանի գյուղացիական տնտեսությունների և սննդի արդյունաբերության կողմից ստեղծված իրական ավելացված արժեքը։ Սույն ցուցանիշը 2018 թվականի 13,7%-ից հետևողականորեն նվազել է՝ 2024 թվականին հասնելով 7,9%-ի։ Միևնույն ժամանակ, արտահանման ցուցանիշով արձանագրվում է ԱՏԳ ԱԱ 01-24 ապրանքային խմբերով սահմանահատումների ծավալը՝ անկախ ավելացված արժեքի ստեղծման աղբյուրից։ Ըստ էության, այս ցուցանիշը գրեթե կրկնապատկվել է։
Ոլորտի արտահանման աճի և ՀՆԱ-ում մասնաբաժնի նվազման միաժամանակյա արձանագրմամբ վկայվում է, որ արտահանումն առավելապես պայմանավորված է առևտրային միջնորդությամբ և ներմուծված հումքի վերամշակմամբ, այլ ոչ թե տեղական արտադրության ընդլայնմամբ։ Փաստացիորեն, թեև պաշտոնական վիճակագրությունը հավաստի է, այն չի արտացոլում տեղական արտադրանքի իրական ծավալները։
Բացասական դինամիկա արձանագրած միակ ոլորտը
ՀՆԱ-ի կառուցվածքում գյուղատնտեսության դերի նվազումը միայն համամասնական բնույթ չի կրում։ Բացարձակ արտահայտությամբ գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալը 2018 թվականից ի վեր կրճատվել է 13,3%-ով։ Նշված ժամանակահատվածում գյուղատնտեսությունը Հայաստանի տնտեսության միակ ոլորտն է (ըստ ՏԳՏԴ դասակարգման), որն արձանագրել է կուտակային անկում։
2018-2025 թվականներին Հայաստանի տնտեսությունն իրական արտահայտությամբ աճել է 53,9%-ով։ Տեղեկատվության և կապի ոլորտն աճել է 264%-ով, իսկ ֆինանսական և ապահովագրական գործունեությունը՝ 207%-ով։ Զգալի դրական աճ է արձանագրվել նաև կացության և հանրային սննդի կազմակերպման, մասնագիտական ծառայությունների և շինարարության ոլորտներում։ Այս ճյուղերը մեծապես կենտրոնացված են մայրաքաղաքում և պայմանավորված են ՏՏ ոլորտի մասնագետների միգրացիայով, կապիտալի ներհոսքով և 2022 թվականից հետո Ռուսաստանի նկատմամբ կիրառված պատժամիջոցների արդյունքում ձևավորված տնտեսական միջավայրով։
Գյուղատնտեսության ոլորտում առկա է տրամագծորեն հակառակ պատկեր։ Ընդհանուր տնտեսության գրեթե 54% աճի պայմաններում ոլորտի 13,3% իրական անկումով փաստվում է գյուղատնտեսության դիրքերի շարունակական թուլացումը։ Պայմանավորված այս հանգամանքով՝ առավել խորացել է Երևանում կենտրոնացված ծառայությունների և մարզային գյուղատնտեսության ոլորտների միջև առկա էական խզումը։
Արտահանման ցուցանիշի իրական բովանդակությունը
Գյուղատնտեսական արտադրանքի 1,27 միլիարդ դոլար արտահանման ցուցանիշը վավերական է, և ապրանքների համապատասխան ծավալը փաստացի հատել է պետական սահմանը։ Հիմնական վերապահումը վերաբերում է գեներացված ավելացված արժեքի ծագման աղբյուրներին։
2024 թվականին գյուղատնտեսական արտահանման ընդհանուր ծավալի շուրջ մեկ երրորդն ապահովվել է «Ծխախոտ և արդյունաբերական ծխախոտի փոխարինիչներ» (ԱՏԳ ԱԱ 24) ապրանքախմբի հաշվին։ Միևնույն ժամանակ, տեղական ծխախոտագործության ծավալները նույն ժամանակահատվածում կրճատվել են շուրջ 40%-ով։ Վիճակագրական տվյալներով փաստվում է, որ արտահանվող արտադրանքը հիմնականում թողարկվել է ներմուծված հումքից՝ հետագա տեղական վերամշակմամբ և վերարտահանմամբ։ Առևտրային հոսքն իրական է, սակայն Հայաստանի գյուղատնտեսական ոլորտում ձևավորված ավելացված արժեքը՝ նվազագույն։
2024 թվականին շաքարի արտադրության ծավալներն աճել են 78%-ով, ինչն արձանագրված առավելագույն աճն է սննդամթերքի արտադրության ճյուղում։ Քանի որ Հայաստանում շաքարի ճակնդեղի արդյունաբերական ծավալներով մշակում առկա չէ, այս աճը բացառապես պայմանավորված է ներմուծված հումքի (կիսաֆաբրիկատների) վերամշակմամբ։ Սրանով արտացոլվում է վերամշակող արդյունաբերության հզորությունների ընդլայնումը, այլ ոչ թե գյուղատնտեսության վերականգնումը։
Վերարտահանման և հումքի վերամշակման բաղադրիչների տարանջատմամբ արձանագրվում է, որ տեղական արտադրությամբ պայմանավորված գյուղատնտեսական արտահանման իրական աճն անհամեմատ զիջում է համախառն ցուցանիշին։
Վերամշակող արդյունաբերության կրճատումը
Սննդամթերքի արտադրության վիճակագրությամբ հստակորեն փաստվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի կրճատման ազդեցությունը վերամշակող ենթակառուցվածքների վրա։
2024 թվականին պահածոյացված բանջարեղենի արտադրության ծավալները նվազել են 18%-ով, իսկ տոմատի հյութի արտադրությունը տարեկան կտրվածքով կրճատվել է 21%-ով։ Անկման տեմպերն արագացել են 2025 թվականի առաջին կիսամյակում՝ հասնելով 37%-ի։ Գինու արտադրությունը նվազել է 29%-ով, իսկ ցորենի ալյուրինը՝ 18,5%-ով։ Վերամշակող ձեռնարկությունների արտադրական ծավալների կրճատումը պայմանավորված է ոչ թե գործառնական գործոններով, այլ տեղական հումքի առաջարկի սղությամբ։
Շաքարի վերամշակման ծավալների աննախադեպ աճով հաստատվում է ընդհանուր տրամաբանությունը. էժան ներմուծվող հումքի առկայության դեպքում վերամշակող ընկերությունների կողմից կիրառվում է փոխարինման ռազմավարություն։ Թեև նման մոտեցումը տնտեսապես հիմնավորված է կորպորատիվ մակարդակում, այն հանգեցնում է ոլորտային համակարգային ճգնաժամի։
Շուկայի կառուցվածքն ըստ ապրանքախմբերի
Ստորև ներկայացվող գծապատկերում ամփոփված են 2024 թվականի պարենային 15 հիմնական ապրանքախմբերի վերաբերյալ տվյալները։ Կաթնամթերքի, բանջարեղենի և ըմպելիքների շուկաներում արձանագրվում է հստակ օրինաչափություն՝ դիտարկվում է տեղական արտադրության մասնաբաժնի նվազում ներմուծման ծավալների աճին զուգընթաց։
Թռչնամիս։ Շուկայում արձանագրվել է պարենային ամենամեծ բացարձակ դեֆիցիտը՝ 157 տոննա արտահանման դիմաց ներմուծվել է 40 844 տոննա արտադրանք։ Ներքին սպառման պահանջարկի ընդամենը 28%-ն է բավարարվում տեղական արտադրության հաշվին։ 2018 թվականից ի վեր ներմուծման ծավալներն աճել են 24%-ով, իսկ արտադրության և սպառման միջև առկա անհամամասնությունը պահպանվել է։
Թարմ կաթ։ 2018 թվականից ի վեր ներմուծումն աճել է 859%-ով։ Եթե 2018 թվականին այս ապրանքախմբի պահանջարկն առավելապես բավարարվում էր տեղական արտադրությամբ, ապա 2024 թվականին ներքին սպառման 39%-ն արդեն ապահովվել է ներմուծմամբ։ Ընդ որում, այս բացասական միտումը շարունակվում է։
Վերամշակված տոմատ։ Շուկայում արձանագրվել է առավել խորքային ճգնաժամ։ 2018 թվականի համեմատ ներմուծումն աճել է 439%-ով։ Միևնույն ժամանակ, 2025 թվականի առաջին կիսամյակում տեղական վերամշակողների արտահանման ծավալները կրճատվել են 80%-ով։ Փաստացիորեն, տոմատի տեղական վերամշակման արդյունաբերությունում արձանագրվում է համակարգային ճգնաժամ։
Արտահանման կառուցվածքում գերակշռող ծխախոտը և կոնյակը դասվում են վերամշակող հանգույցներին բնորոշ ապրանքախմբերին, որոնց պարագայում իրականացվում է հումքի ներմուծում, վերամշակում և վերարտահանում։ Թեև գինին Հայաստանի գյուղատնտեսական արտահանման առավել հայտնի արտադրատեսակն է, դրա արտադրության ծավալները կրճատվել են 29%-ով, և արտահանումն իրականացվում է նախկինում կուտակված պաշարների հաշվին։
Համակարգային ռիսկեր և գործոններ
2022-2024 թվականներին կապիտալի և տրանսֆերտների աննախադեպ ներհոսքի արդյունքում արձանագրվել է ՀՀ դրամի էական արժևորում։ Պայմանավորված այս հանգամանքով՝ ներմուծվող պարենամթերքի գնանկման ֆոնին, տեղական արտադրանքն արտաքին շուկաներում զիջել է իր գնային մրցունակությունը։ ՀՀ դրամի արժևորման պայմաններում տեղական արտադրության լոլիկը դառնում է գնային առումով ոչ մրցունակ՝ թուրքական կամ իրանական արտադրանքի համեմատ [1]։
Պարարտանյութերի ներմուծումն առավելապես իրականացվում է Վերին Լարսի անցակետով՝ Վրաստանի տարածքով Ռուսաստանին կապող միակ ցամաքային ուղիով։ Տրանսպորտային միջանցքի ցանկացած խափանմամբ ուղղակիորեն վտանգվում են գարնանային գյուղատնտեսական աշխատանքները՝ հաշվի առնելով գյուղացիական տնտեսությունների բարձր կախվածությունը ներմուծվող ազոտական պարարտանյութերից [2]։
Թեև ինստիտուցիոնալ գործոնների ազդեցությունը պակաս տեսանելի է, այն ունի հիմնարար նշանակություն։ 2019 թվականին Գյուղատնտեսության նախարարության՝ Էկոնոմիկայի նախարարությանը միավորման արդյունքում արձանագրվել է ոլորտային մոնիթորինգի և քաղաքականության մշակման կարողությունների էական կրճատում՝ այն պայմաններում, երբ ոլորտում առկա էր ինստիտուցիոնալ աջակցության խիստ անհրաժեշտություն։ Փաստացիորեն, կրճատվել են խորհրդատվական ծառայությունների ծավալները, հիվանդությունների վերահսկման համակարգերը և շուկայական ենթակառուցվածքները։
Վերահսկման ենթակա հիմնական ցուցանիշ։ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի կողմից հրապարակվող՝ ՏԳՏԴ Ա հատվածի (Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն և ձկնորսություն) ֆիզիկական ծավալի եռամսյակային ինդեքսն է։ Ոլորտի կայունացումը հնարավոր կլինի արձանագրել բացառապես երեք անընդմեջ եռամսյակների ընթացքում իրական աճ գրանցելու պարագայում։ Նման դինամիկա չի արձանագրվել 2021 թվականից ի վեր։
Հարակից նյութ։ Հայաստանի արտահանման աշխարհագրությունը 2018 թ.-ից ի վեր. նպատակակետերի կենտրոնացումը և ԵԱՏՄ-ից կախվածության ռիսկը։
* Տվյալների աղբյուրներն են՝ ՄԱԿ-ի Comtrade բազան, ինչպես նաև ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի Ազգային հաշիվների և Արդյունաբերական արտադրանքի վիճակագրությունը։
Հղումներ
[1] JAMnews. Ինչո՞ւ են ներմուծված մրգերն ու բանջարեղենը Հայաստանում հաճախ ավելի էժան, քան տեղական արտադրանքը: // JAMnews — jam-news.net
[2] Trading Economics. Հայաստանի կողմից Ռուսաստանից պարարտանյութերի ներմուծումը — tradingeconomics.com
[3] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, Ազգային հաշիվների տվյալների բազա — armstat.am