Հայաստանի աշխատավարձի 80%-ը կենտրոնացած է Երևանում

Հայաստանի Հանրապետության տասը մարզերից չորսում պետական հատվածում աշխատողների թվաքանակը գերազանցում է մասնավոր հատվածի ցուցանիշները։ Աշխատավարձային ֆոնդի բաշխվածության անհամամասնությունն առավել ցայտուն է․ հանրապետության պաշտոնական աշխատավարձային ֆոնդի 79,7%-ը ձևավորվում է Երևանում՝ 2018 թվականի 73,5%-ի դիմաց։ Ներկայիս կառավարության գործունեության ընթացքում մասնավոր հատվածում արձանագրվել է զգալի աճ, ընդ որում՝ նոր աշխատատեղերի գերակշիռ մասը ստեղծվել է մայրաքաղաքում։

Գրանցված զբաղվածության աշխարհագրական բաշխվածությունը

Գծապատկերում ձախ բլոկով ներկայացված մասնավոր հատվածը գրեթե ամբողջությամբ կենտրոնացած է Երևանում՝ 437 000 աշխատատեղ, ինչը կազմում է հանրապետության պաշտոնական մասնավոր զբաղվածության 76%-ը։ Աջ բլոկով ներկայացված պետական հատվածը բաշխված է բոլոր տասնմեկ վարչական միավորներում, ընդ որում՝ Երևանի մասնաբաժինը փոքր-ինչ գերազանցում է ընդհանուրի կեսը։ Վիճակագրական տվյալներով փաստվում է, որ մարզերում պետական ապարատի կողմից մասնավոր հատվածին մրցակցություն չի ցուցաբերվում, իսկ աշխատատեղերը հիմնականում կենտրոնացած են կառավարական հատվածում։

2026 թվականի մայիսի դրությամբ Հայաստանում արձանագրվել է շուրջ 798 000 գրանցված պաշտոնական աշխատող¹։ Դրանցից շուրջ 580 000-ն ընդգրկված է մասնավոր հատվածում։ Այս ցուցանիշի մոտ 437 000-ը (կամ 76%-ը) բաժին է ընկնում բացառապես Երևանին։

Աշխատավարձային ֆոնդի կառուցվածքը

Զբաղվածության քանակական ցուցանիշներին զուգահեռ, առավել համապարփակ պատկեր է ձևավորվում աշխատավարձային ֆոնդի վերլուծության արդյունքում։

Դեռևս 2018 թվականին Երևանին բաժին էր ընկնում ընդհանուր պաշտոնական աշխատավարձային ֆոնդի 73,5%-ը, ինչը խիստ անհամամասնական ցուցանիշ է այն պարագայում, երբ մայրաքաղաքում կենտրոնացած է երկրի բնակչության մոտ 35%-ը։ 2022 թվականի տարեվերջին այդ մասնաբաժինն աճել է մինչև 79,2% և հետագա ժամանակահատվածում պահպանվել 79-80% միջակայքում։ Ըստ էության, մարզերի բնակչության համար աշխատանքային նոր հնարավորությունները գեներացվում են հիմնականում Երևանում։

Արձանագրվել է ցուցանիշի կտրուկ աճ։ Պայմանավորված ռուս-ուկրաինական պատերազմով և պատժամիջոցների ազդեցությամբ՝ 2020-2022 թվականներին ՏՏ ոլորտի զբաղվածությունը Երևանում շեշտակիորեն ընդլայնվել է ժամանած մասնագետների հաշվին։ Դրան զուգահեռ բարձրացել են նաև ֆինանսական հատվածի աշխատավարձերը։ Նշված երկու ոլորտներն էլ գործում են գրեթե բացառապես մայրաքաղաքում։ 2022-2023 թվականների ընթացքում դիտարկվել է նաև տրանսֆերտների և կապիտալի ներհոսքի աննախադեպ աճ, որն ուղղվել է առավելապես մայրաքաղաքում (մասնավորապես՝ կենտրոնում) կենտրոնացած բանկային, անշարժ գույքի և ծառայությունների ոլորտներ։

Ընդհանուր պաշտոնական աշխատավարձային ֆոնդը եռապատկվել է՝ 2018 թվականի շուրջ 380 մլրդ դրամից 2026 թվականի սկզբին հասնելով ավելի քան 1,1 տրլն դրամի։ Այդուհանդերձ, մարզերի մասնաբաժինը ողջ ժամանակահատվածում պահպանվել է անփոփոխ՝ կազմելով շուրջ 20%։

Մարզերի կախվածությունը պետական հատվածի զբաղվածությունից

Մայրաքաղաքից դուրս պաշտոնական կտրվածքով մասնավոր զբաղվածության ցուցանիշները ծայրահեղ ցածր են։ Գեղարքունիքում, Արագածոտնում, Շիրակում և Տավուշում պետական աշխատատեղերն ապահովում են պաշտոնական զբաղվածության գերակշիռ մասը։ Նշված մարզերում պետական զբաղվածությունը ոչ միայն չի զիջում մասնավորին, այլև էապես գերազանցում է վերջինիս։

Երևանում յուրաքանչյուր պետական աշխատատեղին բաժին է ընկնում 3,85 մասնավոր աշխատատեղ։ Կոտայքում (որը սահմանակից է Երևանին և ներառում է Աբովյանը) այդ ցուցանիշը կազմում է 2,42։ Մյուս մարզերում արձանագրվում է ցուցանիշների կտրուկ անկում։ Գեղարքունիքում հարաբերակցությունը 0,65 է, փաստացիորեն՝ յուրաքանչյուր մասնավոր աշխատողին բաժին է ընկնում մոտ 1,5 պետական աշխատատեղ։ Տավուշում, Շիրակում և Արագածոտնում ցուցանիշը նույնպես ցածր է 1,0-ի շեմից։

Գեղարքունիքի մարզի ցուցանիշները պահանջում են առանձնահատուկ դիտարկում։ Չնայած այն հանգամանքին, որ մարզն ընդարձակ է, ներառում է Սևանա լիճը և աշխարհագրորեն մեկուսացված չէ, պաշտոնական մասնավոր հատվածն էապես զիջում է պետականին։ Այս երևույթը մայրաքաղաքից դուրս մասնավոր ձեռնարկատիրության ոլորտում տասնամյակների թերֆինանսավորման և պասիվության ուղղակի հետևանք է, իսկ վերջին տվյալներով իրավիճակի բարելավման միտումներ չեն վկայվում։

Լոռին և Արմավիրը մոտ են հավասարակշռության շեմին՝ համապատասխանաբար 0,84 և 0,93 ցուցանիշներով։ Մասնավոր զբաղվածության որոշակի աճի պարագայում հնարավոր կլինի հատել այս շեմը, սակայն աճի ապահովման աղբյուրների ձևավորման հարցը մնում է չլուծված։

Պետության կողմից դրամական հոսքերը կառավարելի են դառնում հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականությունների գործիքակազմի կիրառմամբ։ Օրինակ՝ 2015 թվականին ընդունված՝ եկամտային հարկի վերադարձի մասին օրենսդրությամբ պայմանավորված՝ շինարարության ոլորտում վարկի տոկոսադրույքը փաստացիորեն հավասարվեց զրոյի, ինչի արդյունքում տնտեսություն մուտք գործող կապիտալ հոսքերն ուղղորդվեցին հիմնականում դեպի շինարարական ոլորտ և առավելապես՝ մայրաքաղաք։ Կապիտալի ներհոսքի կառավարման գործընթացում առանցքային նշանակություն ունի նաև հարկային արտոնությունների կիրառումը որպես օտարերկրյա ներդրողների համար ազդեցիկ խթան։

Առաջարկվում է ներդնել հարկային արտոնությունների համակարգ, որով կխթանվի մարզերի զարգացումը, արդյունաբերական գործունեության ձևավորումը և մարզերում աշխատատեղերի ավելացումը։ Նպատակահարմար է կիրառել հետևյալ մոտեցումը․ այն մարզերում, որտեղ մասնավոր աշխատատեղերը մինչև 2 անգամ զիջում են պետական աշխատատեղերին, կիրառել եկամտային հարկի 0-10 տոկոս արտոնյալ դրույքաչափ (կախված արտադրության տեսակից) և շահութահարկի գծով արտոնություն՝ արդյունաբերական կազմակերպությունների համար։ Այս արտոնությունը պետք է գործի այնքան ժամանակ, մինչև տվյալ մարզում մասնավոր աշխատատեղերը 2 անգամ կգերազանցեն պետական աշխատատեղերին։

Նշված հարկային արտոնության կիրառումը չի նախատեսվում Երևանում և Կոտայքի մարզում, որտեղ հարաբերակցությունն արդեն իսկ կազմում է համապատասխանաբար 3,77 և 2,52։ Արտոնությունը Սյունիքում կկիրառվի ոչ ավելի, քան 1-2 տարի, ինչպես նաև Արարատում, որտեղ այս հարաբերակցությունը 2026 թվականի մայիսի դրությամբ արդեն կազմել է 1,67 և 1,59։ Միջոցառումը տևական ժամանակով կգործի հատկապես թույլ զարգացած մարզերում՝ Տավուշում, Շիրակում, Արագածոտնում և Գեղարքունիքում, որտեղ պետական աշխատատեղերի թիվը գերազանցում է մասնավոր հատվածի ցուցանիշին։ Մասնավորապես, Գեղարքունիքի մարզում գրանցված պետական աշխատատեղերը գրեթե կրկնակի գերազանցում են մասնավոր աշխատատեղերին։

Առաջարկվող նախաձեռնությամբ հարկային եկամուտների կրճատում չի նախատեսվում, քանի որ աշխատավարձային ֆոնդի գրեթե 80 տոկոսն արդեն իսկ գեներացվում է Երևանում։ Այն կհանդիսանա ազդեցիկ խթան մարզերում ստվերային տնտեսության մեջ գործող ձեռնարկությունների՝ ստվերից դուրս գալու և հարկային դաշտ մտնելու համար, ինչի արդյունքում կստեղծվեն մասնավոր աշխատատեղեր, կապահովվի մարզերի համաչափ զարգացում և կձևավորվի կայուն արդյունաբերական հիմք։ Նման միջոցառման կիրառմամբ կապահովվի երկարաժամկետ ավելացված արժեքի ստեղծում, ինչն էլ առանցքային նշանակություն կունենա թիրախային՝ տարեկան 7 տոկոս տնտեսական աճի ապահովման գործընթացում։

Վերոնշյալ քաղաքականությամբ պայմանավորված՝ կբարելավվի ներքին միգրացիայի կառավարումը՝ նվազեցնելով մարզերից դեպի Երևան կապիտալի և մարդկային ռեսուրսի արտահոսքը և խրախուսելով մասնագետներին աշխատել իրենց բնակության մարզերում։ Մարզերի համաչափ զարգացմամբ կերաշխավորվի նաև տեղական մշակութային և սոցիալական կապիտալի պահպանումը։

Հայաստանի Հանրապետության աշխատաշուկայի ներկայիս կառուցվածքով փաստվում է Երևանի և մարզերի միջև առկա էական անհամամասնությունը։ Այս անհամամասնությամբ պայմանավորված՝ պահանջվում են համակարգային և երկարաժամկետ լուծումներ, որոնք նպատակաուղղված կլինեն ոչ միայն ընդհանուր մակրոտնտեսական աճի ապահովմանը, այլև հանրապետության ողջ տարածքում այդ աճի արդարացի և համաչափ բաշխմանը։ Առաջարկվող հարկային արտոնությունների համակարգի ներդրումը դիտարկվում է որպես առանցքային քայլ, որը, սակայն, պետք է զուգակցվի կրթական, ենթակառուցվածքային և սոցիալական այլընտրանքային նախաձեռնություններով՝ մարզերի համակողմանի և ինստիտուցիոնալ զարգացումն ապահովելու նպատակով։

Միևնույն օրինաչափության հաստատումը երեք տարբեր աղբյուրներով

Աշխատավարձերի վերաբերյալ տվյալները չեն սահմանափակվում բացառապես Վիճակագրական կոմիտեի ցուցանիշներով։ Անշարժ գույքի գործարքների և բանկային վարկավորման տվյալներով ևս փաստվում է համանման միտում։

Պաշտոնական աշխատավարձային ֆոնդի 80%-ը, անշարժ գույքի գործարքների 85%-ը² և ՀՀ դրամով տրամադրված բանկային վարկերի 66%-ն³ արձանագրվում են Երևանում։ Չնայած Վիճակագրական կոմիտեի, Կադաստրի կոմիտեի և Կենտրոնական բանկի կողմից իրականացվող հաշվառման մեթոդաբանությունների տարբերությանը՝ նշված երեք աղբյուրներով ևս հաստատվում է մայրաքաղաքի բացարձակ գերակայությունը։

Վարկերի մասնաբաժինը նշված երեք ցուցանիշներից ամենացածրն է, սակայն 66% ցուցանիշն ամբողջական չի արտացոլում իրական պատկերը։ Կարճաժամկետ դրամային վարկերի (մայրաքաղաքում տրամադրվող շրջանառու միջոցների և սպառողական վարկերի) շուրջ 73%-ն ուղղվում է դեպի Երևան։ Արտարժութային վարկավորման կառուցվածքում արձանագրվում է հակառակ միտումը. այն հիմնականում կենտրոնացած է մարզերում՝ առավելապես սպասարկելով գյուղատնտեսական վարկավորման և նախագծերի ֆինանսավորման ծրագրերը, որոնց գծով Երևանում զգալի պահանջարկ չի արձանագրվում։

Վեցամյա դինամիկան և կառուցվածքային անփոփոխությունը

Հայաստանի Հանրապետության մակրոտնտեսական ցուցանիշներով արձանագրվել է աճ՝ պայմանավորված զբաղվածության, աշխատավարձերի և ՀՆԱ-ի ծավալների ընդլայնմամբ։ Այդուհանդերձ, մարզային վիճակագրական տվյալների վերլուծությամբ փաստվում է ապահովված աճի ծայրահեղ աշխարհագրական կենտրոնացվածությունը։ Պաշտոնական աշխատավարձային ֆոնդի կենտրոնացումը ներկայիս կառավարության գործունեության ժամանակահատվածում աճել է վեց տոկոսային կետով և նվազման միտում չի դրսևորել։ Մարզերի մեծամասնությունում պետությունը շարունակում է հանդիսանալ պաշտոնական եկամտի հիմնական աղբյուրը․ սա համակարգային խնդիր է, որն առկա էր մինչև գործող կառավարության ձևավորումը և վերջինիս գործունեության ընթացքում պահպանվել է անփոփոխ։

Պետական և մասնավոր զբաղվածության մասնաբաժինների վերաբերյալ ամբողջական ժամանակաշարերը վարվում են ամսական կտրվածքով՝ tvyal.com/wages/trends կայքում, որոնք թարմացվում են Վիճակագրական կոմիտեի նոր տվյալների հրապարակմանը զուգահեռ։ Նշված կառուցվածքում անհատական աշխատավարձի դիրքը հաշվարկելու նպատակով tvyal.com/wages կայքում հասանելի է աշխատավարձի հաշվիչ՝ ըստ ՏԳՏԴ (NACE) ոլորտների դասակարգման։

* Հաշվարկները և գծապատկերների սկզբնագիրը (կոդը) հասանելի են GitHub հարթակում։