Ռազմական շքերթի ցուցադրականությունը և պետական բյուջեի իրական պատկերը

Մայիսի 28-ին Հայաստանում կայացավ վերջին տասնամյակի ընթացքում առաջին ռազմական շքերթը։ Երկժամյա միջոցառման ընթացքում ցուցադրվեցին 2022 թվականից ի վեր յոթ երկրներից ձեռք բերված սպառազինություն և ռազմական տեխնիկա, մասնավորապես՝ ֆրանսիական զրահամեքենաներ, հնդկական «մակերևույթ-օդ» դասի հրթիռային համակարգեր, չինական մարտական անօդաչու թռչող սարքեր, իրանական հակաօդային պաշտպանության համակարգեր, հայրենական արտադրության հարվածային ԱԹՍ-ներ, ինչպես նաև չորքոտանի ռոբոտացված հետախուզական պլատֆորմներ։ Վարչապետ Փաշինյանն այս իրադարձությունը որակեց որպես կառավարության հաշվետվություն քաղաքացիներին։ Պետական բյուջեի ցուցանիշները, սակայն, հաշվետվողականության այլ ձևաչափ են։

* Սույն վերլուծությունում ներկայացված վիճակագրական տվյալների աղբյուրը («Գիտուժ» նախաձեռնության) կողմից մշակված armenian-budget-tools բաց կոդով գործիքակազմն է։ Վերջինիս միջոցով ՀՀ ֆինանսների նախարարության կողմից հրապարակվող պետական բյուջեի մասին տարեկան օրենքների և եռամսյակային ծախսերի գծով XLSX ձևաչափով ֆայլերը (2019–2026 թթ.) վերածվում են ճշտված CSV աղյուսակների։

Ինչ են փաստում պաշտպանական բյուջեի ցուցանիշները

2019-2025 թվականներին Հայաստանի պաշտպանական ոլորտի պետական ծախսերն աճել են 2.2 անգամ՝ 307 միլիարդ դրամից հասնելով 678 միլիարդ դրամի [1]։ Նշված ժամանակահատվածի մեծ մասում պաշտպանությանն ուղղվող հատկացումները կազմել են պետական բյուջեի ընդհանուր ծախսերի 19–21%-ը։ Ըստ էության, սա բյուջեի ամենախոշոր ծախսային հոդվածն է։

2026 թվականի բյուջեի նախագծով նախատեսվում է պաշտպանական ծախսերի կրճատում շուրջ 17%-ով՝ մինչև 563 միլիարդ դրամ, ինչը պլանավորված ընդհանուր ծախսերի 15.5%-ն է։ Սա 2020 թվականի պատերազմից ի վեր պաշտպանական ծախսերի առաջին նվազումն է։ Համախառն ներքին արդյունքի մեջ մասնաբաժնի տեսանկյունից 2026 թվականի թիրախային ցուցանիշն ամենացածրն է 2018 թվականից ի վեր՝ զիջելով անգամ 44-օրյա պատերազմին հաջորդող՝ 2021 թվականի համար նախատեսված հատկացումներին։ Ծախսերի այս կրճատումը հաջորդում է 2025 թվականի օգոստոսին ընդունված Վաշինգտոնյան հռչակագրին, որով Հայաստանը, Ադրբեջանը և Միացյալ Նահանգները նախաստորագրեցին խաղաղության շրջանակային համաձայնագիրը։ Եթե ռազմական շքերթն ի ցույց դրեց նախորդ տարիների ներդրումների նյութական արդյունքը, ապա բյուջեի ցուցանիշները փաստում են ապագա տնտեսական և ռազմավարական առաջնահերթությունների փոփոխությունը։

Համեմատության համար հարկ է նշել, որ Ադրբեջանի 2026 թվականի պաշտպանական բյուջեն բացարձակ արտահայտությամբ մոտ 3.5 անգամ գերազանցում է Հայաստանի պաշտպանական ծախսերը՝ կազմելով շուրջ 8.7 միլիարդ մանաթ [3]։ Մինչ Ադրբեջանը շարունակում է հետևողականորեն ավելացնել իր ռազմական բյուջեն՝ 2026 թվականին հասցնելով այն ընդհանուր ծախսերի գրեթե 21%-ին, Հայաստանը նահանջում է դեպի 15.4% ցուցանիշը։

Ինչ են փաստում գիտահետազոտական բյուջեի ցուցանիշները

ՀՀ պետական բյուջեով գիտական հետազոտությունների ֆինանսավորումն իրականացվում է նաև ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության համակարգմամբ գործող թիվ 1162՝ «Գիտական և գիտատեխնիկական հետազոտություններ» ծրագրի միջոցով։ Նշված ծրագրով հատկացումները 2019 թվականի 14.4 միլիարդ դրամից աճել են՝ 2024 թվականին հասնելով 35.8 միլիարդ դրամի, այնուհետև նվազել են մինչև 33.9 միլիարդ դրամ 2025 թվականին, իսկ 2026 թվականի բյուջեի մասին օրենքի նախագծով նախատեսվում է հատկացնել ընդամենը 29.2 միլիարդ դրամ։ Փաստացիորեն, տարեկան կտրվածքով ծախսերը կրճատվում են 14%-ով՝ համահունչ պաշտպանական ոլորտի ֆինանսավորման նվազման տենդենցին։ Ընդ որում, 1162 ծրագիրը գիտության ոլորտում ֆինանսավորման կրճատման միակ ուղղությունը չէ։ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության բյուջեն 2026 թվականին կկրճատվի 21.4%-ով։ Դրա արդյունքում նշանակալիորեն կնվազի պետական աջակցությունը գիտահետազոտական (R&D) աշխատանքներին, նորաստեղծ ընկերությունների (startup) էկոհամակարգին և ռազմարդյունաբերական նորարարությունների ծրագրերին։

Նշված երկու ոլորտների ֆինանսավորման դինամիկայի նմանությունն այսքանով սահմանափակվում է։

Ուսումնասիրված յոթ տարիներից վեցի դեպքում գիտահետազոտական ոլորտին ուղղված բյուջետային հատկացումները գերազանցել են փաստացի ծախսերը։ Այս ճեղքվածքն առավել արտահայտված է եղել 2023 թվականին, երբ պլանավորված 29.8 միլիարդ դրամի դիմաց փաստացի ծախսվել է 22.7 միլիարդ դրամ։ Տնտեսական հաշվարկով սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր 100 դրամ հատկացման դիմաց ծախսվել է ընդամենը 76 դրամ։ 2024 թվականին նշված տարբերությունը որոշակիորեն կրճատվել է՝ հասնելով 90%-ի (պլանավորված 35.8 միլիարդ դրամի դիմաց ծախսվել է 32.1 միլիարդ դրամ)։ Յոթամյա ժամանակահատվածում միակ բացառությունն արձանագրվել է 2021 թվականին, երբ փաստացի ծախսերը գերազանցել են պլանավորված ցուցանիշը՝ կազմելով 15.1 միլիարդ դրամ՝ նախատեսված 13.8 միլիարդի դիմաց [1]։

Հայաստանի դիրքը միջազգային համատեքստում

Համաշխարհային բանկի կողմից հաշվարկվող ՀՆԱ-ի նկատմամբ R&D ծախսերի հարաբերակցության ցուցանիշը ներառում է ֆինանսավորման բոլոր աղբյուրները՝ պետական ծրագրեր, մասնավոր ընկերություններ, համալսարաններ և հիմնադրամներ։ Հայաստանի պարագայում պետական ֆինանսավորումն ըստ էության ամբողջ ոլորտի բյուջեն է։ Երկրում բացակայում է մասնավոր գիտահետազոտական բավարար ներուժ ունեցող հատված, որը կկարողանար չեզոքացնել պետական ֆինանսավորման կրճատման բացասական ազդեցությունը։

Հայաստանի համար վերջին հասանելի տվյալներով այս ցուցանիշը ՀՆԱ-ի 0.29%-ն է։ Վրաստանում այն 0.26% է, Ադրբեջանում՝ 0.21%։ Հարավային Կովկասի տարածաշրջանը բնութագրվում է ծախսերի ցածր մակարդակով՝ միջինում ՀՆԱ-ի մեկ քառորդ տոկոսի շրջանակներում։ Ռուսաստանի Դաշնությունում ցուցանիշը հասնում է 0.94%-ի։ Էստոնիայում, որը բնակչությամբ և մեկնարկային պայմաններով համադրելի հետխորհրդային երկիր է, արձանագրվել է 1.84%։ Միևնույն ժամանակ, այն պետությունները, որոնց գիտատեխնոլոգիական մոդելները հաճախ վկայակոչվում են ՀՀ պետական քաղաքականության մշակման գործընթացներում (Շվեյցարիա՝ 3.22%, Հարավային Կորեա՝ 4.94%, Իսրայել՝ 6.35%) Հայաստանի մակարդակից 10-ից 20 անգամ գերազանցող արդյունքներ ունեն [2]։

Այս հարաբերակցությունները պարտադրված թիրախային ցուցանիշներ չեն։ Դրանք փաստացիորեն վկայում են երեսնամյա ժամանակահատվածում ռեսուրսների տեղաբաշխման հարցում յուրաքանչյուր պետության նախընտրությունների և ռազմավարական առաջնահերթությունների մասին։

Բյուջետային ծախսերի կատարողականի ճեղքվածքը

Վիճակագրությունից պարզ է դառնում, որ պետական ապարատը բավարար կամքի առկայության դեպքում կարողանում է արդյունավետ վերաբաշխել ֆինանսական միջոցները։ Մասնավորապես, 2019 թվականից ի վեր պաշտպանական ոլորտի բյուջետային ծախսերը տարեկան կտրվածքով կատարվել են 99% և ավելի արդյունավետությամբ։ 2020 և 2022 թվականներին, պայմանավորված ռազմական դրությամբ և պահուստային ֆոնդերի ներգրավմամբ, լրացուցիչ հատկացումների շնորհիվ կատարողականը հասել է համապատասխանաբար 126%-ի և 139%-ի։ Մինչդեռ, նույն յոթամյա ժամանակահատվածում գիտահետազոտական ոլորտում ծախսերի կատարողականը միջինում կազմել է 91%՝ նվազագույն շեմին (76%) հասնելով 2023 թվականին։ Հետևաբար, ֆինանսական միջոցների չյուրացումը պայմանավորված չէ ինստիտուցիոնալ կարողությունների անբավարարությամբ։

Ընդհանուր առմամբ, 2019-2025 թվականներին բյուջետային օրենսդրությամբ գիտական հետազոտություններին տրամադրվել է 167 միլիարդ դրամ, սակայն պետական գանձապետարանի կողմից փաստացի ֆինանսավորվել է 149 միլիարդ դրամը։ Չիրացված 18 միլիարդ դրամը վերադարձվել է պետական բյուջե։ Ըստ էության, սա այն ֆինանսական ներուժն է, որը հաստատվել էր օրենսդիր մարմնի կողմից, սակայն գործադիր իշխանությունն այն չի իրացրել։ Նշված գումարը համարժեք է թիվ 1162 ծրագրի մեկ ամբողջական տարվա ֆինանսավորման շուրջ երկու երրորդին։

Թվային ցուցանիշների սահմանափակումները

Բյուջետային կատարողականի բարձր ցուցանիշն ինքնին չի երաշխավորում ծախսերի արդյունավետությունը։ Պաշտպանական ոլորտում արձանագրված 99–139% կատարողականն արտացոլում է բացառապես ֆինանսական միջոցների ելքագրումը, այլ ոչ թե մարտունակության և պատրաստվածության իրական մակարդակը։ Միևնույն ժամանակ, R&D ոլորտի թերակատարումը չի վկայում միջոցների վատնման մասին, քանի որ չօգտագործված ֆինանսավորումը վերադարձվում է գանձապետարան։ Սա ընդամենը փաստում է, որ ֆինանսական ռեսուրսները չեն ուղղվել գիտական հաստատություններին այն ծավալներով, որոնք նախապես հաստատվել էին օրենսդրի կողմից։

Ռազմական շքերթն ուներ հստակ ռազմավարական գործառույթ։ Պատերազմական կորուստներից հետո նմանօրինակ հանրային ցուցադրությունն ըստ էության պետության կողմից կարողությունների վերականգնման ազդակ էր։ Հատկանշական է նաև միջոցառման ժամանակագրությունը՝ ընտրություններից մեկ շաբաթ առաջ։ Զորքի, դիտորդ քաղաքացիների, ինչպես նաև հարևան պետությունների համար այս ցուցադրությունը ուներ ընդգծված քաղաքական և հոգեբանական նշանակություն։ Սիմվոլիկ կապիտալը ռազմավարական ակտիվ է, իսկ Հայաստանի խոցելի աշխարհաքաղաքական դիրքի պայմաններում զսպման մեխանիզմները մասամբ հիմնված են հենց ռազմաքաղաքական ազդակների վրա։

Պետական բյուջեն հաջորդ ազդակն է, որն ուրվագծում է բանակի վերականգնմանը հաջորդող փուլում պետության տնտեսական և ռազմավարական առաջնահերթությունները։ Վիճակագրությունից, սակայն, պարզ է դառնում հետևյալ պատկերը՝ պաշտպանական ծախսերը նվազում են 17%-ով, գիտահետազոտական ոլորտինը՝ 14%-ով, իսկ Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության բյուջեն կրճատվում է 21%-ով։

Եթե ռազմական շքերթը ներկայացնում է պետական հաշվետվողականության ցուցադրական կողմը, ապա թիվ 1162 ծրագրի բյուջետային հատկացումները և կատարողականն արտացոլում են համակարգային իրողությունները։

* Բյուջետային տվյալների աղբյուրն է gituzh/armenian-budget-tools գործիքակազմը, որը հիմնված է ՀՀ ֆինանսների նախարարության (minfin.am) տվյալների բազայի վրա։ Թիվ 1162 ծրագիրն ընդգրկում է պետության կողմից ֆինանսավորվող գիտական և գիտատեխնիկական հետազոտությունները, որոնք իրականացվում են ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության համակարգմամբ։

[1] ՀՀ պետական բյուջեի կատարման տվյալներ, 2019–2025 թթ. // ՀՀ ֆինանսների նախարարություն — minfin.am, մշակված gituzh/armenian-budget-tools գործիքակազմով

[2] Հետազոտությունների և մշակումների (R&D) ծախսեր (% ՀՆԱ-ում) // Համաշխարհային բանկի բաց տվյալներ — data.worldbank.org

[3] Ադրբեջանի 2026 թ. պետական բյուջեի մասին օրենք (Ադրբեջանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարություն) և Ստոկհոլմի միջազգային խաղաղության հետազոտությունների ինստիտուտի (SIPRI) Ռազմական ծախսերի տվյալների բազա — sipri.org/databases/milex