Երեք ընտրություն, մեկ օրինաչափություն. ինչպես է մասնակցության աճն ազդում իշխող ուժի քվեների վրա
Հայաստանում անցկացված վերջին երեք ընտրությունների տեղամասային տվյալների վերլուծությամբ փաստվում է միևնույն վիճակագրական օրինաչափությունը. առավել բարձր մասնակցությամբ ընտրատեղամասերում իշխող կուսակցությունն ապահովել է քվեների զգալիորեն ավելի փոքր մասնաբաժին։ Այս հարաբերակցությունն առաջին անգամ արձանագրվել է 2021 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում՝ հանրապետության 2,008 ընտրատեղամասերում։ Օրինաչափությունը վերահաստատվել է 2023 թվականի Երևանի ավագանու ընտրություններում՝ 475 տեղամասերում։ 2025 թվականի մարտին կայացած Գյումրիի ՏԻՄ ընտրություններում 82 տեղամասերում գրանցվել է 42.6% միջին մասնակցություն, իսկ իշխող կուսակցությունը, ստանալով քվեների 36.7%-ը, վերջնարդյունքում կորցրել է վերահսկողությունը ավագանու նկատմամբ։
Հունիսի 7-ի ընտրությունները կլինեն այս օրինաչափության չորրորդ դիտարկումը։
2021 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները
2021 թվականին 5% համապետական շեմը հաղթահարել են երեք քաղաքական ուժեր՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր» (53.96%), «Հայաստան» դաշինք (21.10%) և «Պատիվ ունեմ» դաշինք (5.22%)։ Միջին մասնակցությունը 2,008 տեղամասերում կազմել է 49.4%։ [1]
Ընտրատեղամասերի՝ ըստ մասնակցության ցուցանիշի դասակարգման արդյունքում արձանագրվում է հստակ օրինաչափություն։ Ցածր մասնակցությամբ տեղամասերում «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության արդյունքը գերազանցել է իր համապետական միջին ցուցանիշը։ Մինչդեռ բարձր մասնակցությամբ տեղամասերում վերջինիս մասնաբաժինն էապես նվազել է։ «Հայաստան» դաշինքի պարագայում արձանագրվել է հակառակ միտումը. կուսակցությունն ապահովել է ավելի բարձր արդյունքներ բարձր մասնակցությամբ տեղամասերում։
| Կուսակցություն | Ձայներ | Մասնաբաժին | Կոռելյացիան մասնակցության հետ |
|---|---|---|---|
| «Քաղաքացիական պայմանագիր» | 688,598 | 53.96% | -0.267 |
| «Հայաստան» դաշինք | 269,346 | 21.10% | +0.274 |
| «Պատիվ ունեմ» դաշինք | 66,636 | 5.22% | +0.051 |
Այս հարաբերակցությունը պահպանվել է բոլոր 2,008 տեղամասերում՝ անկախ մարզային պատկանելությունից և ժողովրդագրական կառուցվածքից. հետևաբար, երևույթը չի կարող դիտարկվել որպես տեղային շեղում։
2023 թվականի Երևանի ավագանու ընտրությունները
2023 թվականի Երևանի ընտրություններն առանձնանում են առավել կենտրոնացված տվյալների բազայով՝ 475 տեղամաս մեկ քաղաքում, շեմը հաղթահարած հինգ քաղաքական ուժ և 28.4% միջին մասնակցություն։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացել է քվեների 32.60%-ը։ [2]
Այստեղ ևս արձանագրվում է նույն օրինաչափությունը։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության քվեների մասնաբաժինը նվազել է բարձր մասնակցությամբ տեղամասերում և աճել ցածր մասնակցության պայմաններում։ Տրամագծորեն հակառակ և առավել ցայտուն միտում է արձանագրվել «Մայր Հայաստան» դաշինքի պարագայում. վերջինս իր լավագույն արդյունքներն ապահովել է հենց այն տեղամասերում, որտեղ գրանցվել են մասնակցության առավելագույն ցուցանիշներ։
| Կուսակցություն | Ձայներ | Մասնաբաժին | Կոռելյացիան մասնակցության հետ |
|---|---|---|---|
| «Քաղաքացիական պայմանագիր» | 75,463 | 32.60% | -0.329 |
| «Ազգային առաջընթաց» | 43,765 | 18.91% | +0.016 |
| «Մայր Հայաստան» դաշինք | 35,739 | 15.44% | +0.390 |
| «Հանրապետություն» | 26,236 | 11.33% | +0.118 |
| «Հանրային ձայն» | 22,431 | 9.69% | -0.184 |
Փաստացիորեն, երկու տարբեր մասշտաբների ընտրություններում արձանագրվել է միևնույն միտումը։
Գյումրի 2025. երբ օրինաչափությունը հանգեցրեց արդյունքի
2025 թվականի մարտին կայացած Գյումրու ավագանու ընտրությունները ևս արտացոլում են նույն վիճակագրական տրամաբանությունը, սակայն այստեղ ի հայտ է գալիս նախորդ երկու դեպքերում բացակայող առանցքային գործոնը՝ հստակ վերջնարդյունքի արձանագրումը։
82 տեղամասերում միջին մասնակցությունը հասել է 42.6%-ի։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը ստացել է քվեների 36.72%-ը, ինչը քաղաքական ուժերի շրջանում առավելագույն անհատական ցուցանիշն էր։ [3] Ընդդիմադիր կուսակցություններից և ոչ մեկին չի հաջողվել արձանագրել բացարձակ հաղթանակ։ Սակայն ընդդիմադիր ուժերի համատեղ քվեները գերազանցել են իշխող կուսակցության արդյունքը, և ավագանիում ձևավորվել է նոր մեծամասնություն։ «Քաղաքացիական պայմանագիր»-ը կորցրել է քաղաքի նկատմամբ վերահսկողությունը։
| Կուսակցություն | Ձայներ | Մասնաբաժին | Կոռելյացիան մասնակցության հետ |
|---|---|---|---|
| «Քաղաքացիական պայմանագիր» | 17,188 | 36.72% | -0.193 |
| Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն | 9,727 | 20.78% | +0.101 |
| «Մեր քաղաքը» | 7,380 | 15.77% | +0.184 |
| «Իմ համայնքը» | 3,739 | 7.99% | -0.051 |
| «Մայր Հայաստան» դաշինք | 2,904 | 6.20% | +0.016 |
Գյումրիում առավելագույն անհատական մասնաբաժինն ապահովելու պարագայում անգամ «Քաղաքացիական պայմանագիր»-ը պարտություն է կրել։ Ոչ մի առանձին ընդդիմադիր ուժ մոտ չի եղել բացարձակ հաղթանակի։ Սակայն միասնական հաշվարկով նրանք գերազանցել են իշխող կուսակցությանը։ Սա բարձր մասնակցությամբ ընտրությունների արդյունքն է այն դեպքերում, երբ իշխող կուսակցության աջակիցների բաշխվածությունը տեղամասերում խիստ անհամաչափ է։
Հարաբերակցությունն ունեցել է նույն ուղղվածությունը, ինչ 2021 և 2023 թվականներին. բարձր մասնակցությամբ տեղամասերում «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության մասնաբաժինը եղել է առավել ցածր։ Ընտրողների բարձր ակտիվության պայմաններում քվեների բաշխվածությունն էապես տեղաշարժվել է՝ հանգեցնելով վերջնարդյունքի փոփոխության։
Օրինաչափությունը երեք ընտրությունների կտրվածքով
Ստորև ներկայացվող գծապատկերում միևնույն կոորդինատային առանցքների վրա համադրված են երեք ընտրությունների բոլոր տեղամասերը. հորիզոնական առանցքում ներկայացված է «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության մասնաբաժինը, իսկ ուղղահայաց առանցքում՝ ընտրողների մասնակցության ցուցանիշը։ Յուրաքանչյուր կետ արտացոլում է մեկ ընտրատեղամաս։
Բոլոր երեք գծապատկերներում արձանագրվում է նվազող միտում. այն տեղամասերում, որտեղ ընտրողների թիվն ավելի մեծ է եղել, «Քաղաքացիական պայմանագիր»-ը ստացել է էապես ավելի փոքր մասնաբաժին։ Ընտրություններն անցկացվել են տարբեր տարիներին, տարբեր մասշտաբներում և հանրապետության տարբեր հատվածներում։ Այդուհանդերձ, միտումը մնում է անփոփոխ։
Ինչ են վկայում տվյալները հունիսի 7-ի վերաբերյալ
Հունիսի 7-ի ընտրություններն ընդգրկում են ամբողջ հանրապետությունը՝ առանձնանալով առավել մեծ թվով կուսակցությունների մասնակցությամբ և այլ քաղաքական կոնֆիգուրացիայով՝ ի տարբերություն վերլուծությունում դիտարկված նախորդ երեք դեպքերի։
2021, 2023 և 2025 թվականների վիճակագրական տվյալներով փաստվում է միևնույն արդյունքը. ընտրողների ավելի բարձր ակտիվության պայմաններում իշխող կուսակցությունն արձանագրել է առավել փոքր մասնաբաժին։ Գյումրիում այդ մասնաբաժինը առավելագույնն էր առանձին քաղաքական ուժերի շրջանում, սակայն դա բավարար չէր։
Այս օրինաչափությունը միշտ չէ, որ գործել է։ 2018 թվականի դեկտեմբերին՝ Թավշյա հեղափոխությունից յոթ ամիս անց, 2,010 տեղամասերում «Իմ քայլը» դաշինքի (հետագայում՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր») քվեների և ընտրողների մասնակցության միջև կոռելյացիան կազմել է ընդամենը -0.086։ Վիճակագրորեն այս ցուցանիշն զրոյական է։ Արդեն 2021 թվականին՝ 3 տարի իշխանավարումից և պատերազմական պարտությունից հետո, գործակիցը հասել է -0.267-ի։ 2018-ից 2021 թվականներին փոփոխությունը ընտրական քարտեզի մեջ չէր, այլ պաշտոնավարման ժամանակետի մեջ։
Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվում են համամասնական ընտրակարգով։ Յուրաքանչյուր քվե անմիջականորեն պայմանավորում է մանդատների բաշխումը։ Ըստ էության, չկա որևէ տեղամաս, որտեղ առանձին քվեի կշիռը պակաս կարևորվի։
Վիճակագրական տվյալներով այս օրինաչափությունն արդեն իսկ արձանագրվել է երեք անգամ։ Չորրորդ դիտարկմանը մնացել է երկու օր։
* Բոլոր տվյալների աղբյուրը ՀՀ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովն է (elections.am)։ Վերլուծությունն ընդգրկում է այն տեղամասերը, որտեղ գրանցված ընտրողների և քվեարկության մասնակիցների թիվը զրոյից տարբեր է։ Փիրսոնի կոռելյացիան հաշվարկվել է տեղամասային մակարդակում՝ յուրաքանչյուր ընտրությունում ընդհանուր ձայների 5% և ավելի ստացած կուսակցությունների համար։ Հաշվարկները և գծապատկերների կոդը հասանելի են GitHub-ում։
Աղբյուրներ
[1] Extraordinary Parliamentary Elections, 20 June 2021 — precinct-level results // Central Election Commission of Armenia — elections.am/Elections/Parliamentary
[2] Yerevan City Council Elections, 17 September 2023 — precinct-level results // Central Election Commission of Armenia — elections.am/Elections/LocalProportional
[3] Gyumri Municipal Elections, 30 March 2025 — precinct-level results // Central Election Commission of Armenia — elections.am/Elections/LocalProportional