Ռեկորդային մասնակցություն առանց փոփոխության. Հայաստանի 2026 թ. խորհրդարանական ընտրությունների հիմնական անակնկալը

2018 թվականին ընտրողների բարձր մասնակցությունը պայմանավորված էր հեղափոխությամբ, իսկ 2021-ին՝ հետպատերազմյան իրողություններով։ 2026 թվականի ընտրություններում նման ակնհայտ շարժառիթներ չեն արձանագրվել։ Այդուհանդերձ, պաշտոնական ընտրացուցակներում ընդգրկված քաղաքացիների թվի՝ 91,000-ով նվազման պայմաններում ընտրություններին մասնակցել է շուրջ 195,000-ով ավելի ընտրող, քան հինգ տարի առաջ։ Մասնակցության ցուցանիշը կազմել է 58.97 տոկոս՝ ավելի շատ, քան նույնիսկ Թավշյա հեղափոխությունից հետո անցկացված 2018թ․ ընտրություններում էր։

«Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը հաղթանակ է տարել՝ ստանալով վավեր քվեների գրեթե 50 տոկոսը և զբաղեցնելու է խորհրդարանական 105 մանդատներից 64-ը։ Փաստացի ընտրական վարքագծի կառուցվածքն էականորեն փոխակերպվել է։ Նախորդ երեք ընտրություններում տեղամասային մակարդակում արձանագրված օրինաչափությունը, համաձայն որի՝ բարձր մասնակցությունը հանգեցնում էր իշխող ուժի ձայների համամասնության նվազմանը, հանրապետական մակարդակում այլևս չի գործում։ Համապետական մասշտաբով կոռելացիայի գործակիցը կազմել է +0.012, ինչը վիճակագրորեն զրոյական է։

Իշխող ուժի քվեների և բարձր մասնակցության փոխկապակցվածության աշխարհագրությունը

2021 թվականին պատկերը գրեթե ամբողջությամբ միատարր էր. մասնակցության բարձր ցուցանիշ ունեցող տեղամասերում «Քաղաքացիական պայմանագրի» ստացած ձայների մասնաբաժինն ավելի ցածր էր։ 2026 թվականի ընտրությունների արդյունքներով քարտեզն էապես փոխվել է։

2021 թվականին արձանագրված բացասական կապը հիմնականում չեզոքացել է կամ դարձել դրական։ Հանրապետության հյուսիսային մարզերում (Լոռի, Շիրակ, Տավուշ) ներկայումս նկատվում է դրական փոխկապակցվածություն մասնակցության մակարդակի և իշխող ուժի ստացած քվեների միջև։ Ամենակտրուկ շեղումն արձանագրվել է Վայոց ձորում, որտեղ ցուցանիշը -0.06-ից հասել է +0.44-ի։ Պետք է նշել, սակայն, որ 53 տեղամասերի պարագայում վիճակագրական աղմուկի հավանականությունն ավելի մեծ է, քան խոշոր մարզերում։ Բացասական հարաբերակցությունը պահպանվել է միայն Երևանում, Գեղարքունիքում և Սյունիքում, որտեղ ընտրողների բարձր մասնակցությունը հանգեցրել է իշխող ուժի ձայների նվազմանը։

Դինամիկայի նմանօրինակ տարբերությունը պայմանավորված է հստակ տնտեսական գործոններով։ Շիրակում, որտեղ բացասական միտումը փոխարինվել է դրականով, արձանագրվել է աղքատության ամենաբարձր մակարդակը՝ 42 տոկոս (հանրապետական միջինը կազմում է 23.5 տոկոս)։ Այս մարզում եկամտի հիմնական աղբյուրը պետական հատվածի աշխատավարձերն են, իսկ միջին անվանական աշխատավարձը կազմում է շուրջ 161,000 ՀՀ դրամ, ինչը մոտավորապես կրկնակի զիջում է 308,000 ՀՀ դրամ հանրապետական միջին ցուցանիշին։ Մյուս կողմից՝ Սյունիքում, որտեղ պահպանվել է բացասական կապը, աղքատության մակարդակն ամենացածրն է (16.7 տոկոս)։ Մարզի հանքարդյունաբերության ոլորտում միջին ամսական աշխատավարձը կազմում է 545,000 ՀՀ դրամ, իսկ մարզային միջին աշխատավարձը (345,000 ՀՀ դրամ՝ մոտ Երևանի 356,000 ցուցանիշին) ավելի քան երկու անգամ գերազանցում է Շիրակի տվյալները։ Փաստացիորեն, ընտրական վարքագծի աշխարհագրությունը կրկնում է տնտեսական ցուցանիշների աշխարհագրությունը։

Բացասական հարաբերակցությունը պահպանած սահմանամերձ երկու մարզերը դեռևս ունեն չհանգուցալուծված խնդիրներ։ 2022 թվականի սեպտեմբերյան ռազմական գործողությունների հետևանքով Գեղարքունիքում դադարեցվել է Սոթքի ոսկու հանքավայրի բացահանքի շահագործումը, հետևաբար՝ Վարդենիսի տարածաշրջանի բազում աշխատակիցներ անցել են կրճատված գրաֆիկի։ Մասնակի պարապուրդը պահպանվել է մինչև ընտրությունների օրը։ Արցախի հետ կապող Լաչինի միջանցքի մուտքի կետ լինելու պայմաններում Սյունիքն ուղղակիորեն կրել է 2022 թվականի շրջափակման և 2023 թվականի սեպտեմբերին նշված տարածքի հայաթափման հետևանքները։ Երևանի պարագայում գործում է այլ տրամաբանություն. մայրաքաղաքի տնտեսությունը բավարար չափով դիվերսիֆիկացված է, և պետական հատվածում զբաղվածությունը եկամտի գերակշռող աղբյուր չէ։ Այդուհանդերձ, առանց տեղամասային մակարդակում իրականացված սոցիոլոգիական հարցումների տվյալների՝ հնարավոր է միայն արձանագրել այս մարզերում միտումների պահպանման փաստը, սակայն ոչ ամբողջական պատճառահետևանքային կապերը։ Երևանում ընդդիմության մասնաբաժինն ամենաբարձրն է Կենտրոն և Արաբկիր վարչական շրջաններում։

Նախորդ երեք ընտրություններում արձանագրված օրինաչափությունը պահպանվել է միայն երեք մարզում։ Մնացած ութ մարզերում այն չեզոքացել է, ընդ որում՝ դրանցից երկուսում միտումը հակառակ ուղղությամբ է շրջվել։

Մասնակցությունը խորհրդարանական երեք ընտրություններում

Գրաֆիկում պատկերված նարնջագույն ցուցանիշը գրեթե տասը տոկոսային կետով գերազանցում է նախորդ երկու խորհրդարանական ընտրությունների տվյալները։

Մասնակցությունը 2018 թվականին կազմել է 48.6 տոկոս, իսկ 2021-ին՝ 49.4 տոկոս։ Նշված երկու դեպքերում էլ ընտրությունները հաջորդել են պատմականորեն վճռորոշ իրադարձությունների։ 2026 թվականի քվեարկությունը զուրկ է եղել նման նախադրյալներից։

2026 թ. քվեարկության արդյունքներն ըստ կուսակցությունների և մարզերի

Անցողիկ շեմը հաղթահարած չորս քաղաքական ուժերի էլեկտորատը հանրապետության տարածքում բաշխված է խիստ անհամաչափ։

«Քաղաքացիական պայմանագիրն» առաջատար դիրքեր է զբաղեցրել բոլոր մարզերում։ Նվազագույն ցուցանիշն արձանագրվել է Երևանում (41.5 տոկոս), իսկ առավելագույն արդյունքները գրանցվել են Տավուշում և Վայոց ձորում՝ մոտենալով 60 տոկոսին։ «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքն առավելագույն աջակցություն է ստացել ոչ թե Երևանում (24.7 տոկոս, երկրորդ տեղ), այլ Լոռիում՝ 33.4 տոկոս։ «Հայաստան» դաշինքի ցուցանիշները տրամագծորեն հակառակն են. առավելագույն արդյունք՝ Երևանում (12.8 տոկոս), և նվազագույնը՝ Լոռիում (5.0 տոկոս)։ Փաստացիորեն, երկու ընդդիմադիր դաշինքների էլեկտորալ հենքը տարածքային առումով խիստ հակադիր է բաշխված։

«Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությանը չի հաջողվել անցնել խորհրդարան. շեմը հաղթահարելու համար պակասել է ընդամենը 709 քվե։

Կուսակցությունը ստացել է 58,368 ձայն։ Ընտրությունների պաշտոնական վահանակում ցուցանիշը 4.00 տոկոս է, ինչը ձևականորեն ապահովում է անցողիկ շեմը։ Ընտրական օրենսգիրքը, սակայն, սահմանում է հաշվարկի ավելի լայն բազա։ Ընդհանուր հայտարարում ներառվում են որևէ ուժի օգտին տրված բոլոր քվեաթերթիկները, այդ թվում՝ նշանների անճշտություններ պարունակողները։ Արդյունքում, հաշվարկային հիմքն ավելանում է ևս 18,239-ով։ Այս ընդլայնված ցուցանիշի նկատմամբ վերոնշյալ 58,368 ձայնը կազմում է 3.953 տոկոս, ինչը 709 քվեով պակաս է սահմանված նվազագույն շեմից [1]։

Ազգային ժողովի մանդատները բաշխվում են այն կուսակցությունների ընտրական ցուցակների միջև, որոնք ստացել են ԿՈՂՄ քվեարկված քվեաթերթիկների և անճշտությունների ընդհանուր թվի առնվազն 4 տոկոսը։

Իրավական ձևակերպումների և հաշվարկային հայտարարի այս տարբերությունն է պատճառ դարձել չորրորդ կուսակցության՝ խորհրդարան չանցնելու համար։

Բարձր մասնակցություն, ավելի փոքր մանդատ

Իշխող կուսակցության դիրքերի գնահատման առավել օբյեկտիվ ցուցանիշը գրանցված ընտրողների ընդհանուր թվի մեջ նրա ստացած ձայների մասնաբաժինն է։ Այս մեծությունը զերծ է չմասնակցած ընտրողների թվի ազդեցությունից առաջացող վիճակագրական աղավաղումներից։

2018 թվականին «Իմ քայլը» դաշինքը ստացել է վավեր քվեների 70.4 տոկոսը կամ գրանցված ընտրողների 34.1 տոկոսը։ 2021 թվականին «Քաղաքացիական պայմանագրի» արդյունքը կազմել է վավեր ձայների 54.0 տոկոսը կամ ընտրելու իրավունք ունեցողների 26.5 տոկոսը։ 2026 թվականին՝ նշված երեք ընտրություններից ամենաբարձր մասնակցության պայմաններում, «Քաղաքացիական պայմանագիրն» ապահովել է վավեր ձայների 49.9 և ընդհանուր ընտրազանգվածի 29.0 տոկոսը։

Վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ իշխող կուսակցության վավեր ձայների մասնաբաժինը նվազել է յուրաքանչյուր ընտրական ցիկլի հետ՝ 70.4, ապա՝ 54.0 և վերջապես 49.9 տոկոս։ Անվանական քվեների քանակը գերազանցում է 2021 թվականի ցուցանիշը։ Միևնույն ժամանակ, գրանցված ընտրողների ընդհանուր կառուցվածքում դրա մասնաբաժինը տեղաբաշխված է նախորդ երկու արդյունքների միջակայքում. այն բարձր է 2021 թվականի մակարդակից, սակայն հինգ տոկոսային կետով զիջում է 2018 թվականի ցուցանիշին։ Տրված քաղաքական մանդատը լեգիտիմ է։ Այդուհանդերձ, այն շատ ավելի սահմանափակ է, քան կարող է ենթադրվել խորհրդարանական մանդատների քանակով, և հիմնված է ընտրողների բաշխվածության բոլորովին այլ կառուցվածքի վրա, քան 2018 թվականին էր։

Չորրորդ դիտարկման արդյունքները

2021, 2023 և 2025 թվականներին արձանագրված օրինաչափությունը 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում համապետական մակարդակով այլևս չի գործում։ Այն պահպանվել է երեք մարզում։ Երկուսում փոխկապակցվածությունը շրջվել է։ Հանրապետության մնացած տարածքում տեղամասային մասնակցության և իշխող կուսակցության արդյունքների միջև կոռելացիոն կապը այլևս չի գործում։

Ներկայումս վերլուծական ուշադրության կենտրոնում պետք է լինի մեկ հիմնական ցուցանիշ. արդյոք Երևանը, Գեղարքունիքն ու Սյունիքը կպահպանեն նշված օրինաչափությունը տեղական ինքնակառավարման մարմինների հաջորդ ընտրություններում։ Եթե վերոնշյալ միտումը դրանցում պահպանվի, իսկ մնացած մարզերում հակառակ միտումն արձանագրեն, ապա կարձանագրվի տարածքային ընտրական վարքագծի կայուն բևեռացում։ Հակառակ դեպքում, եթե այս մարզերում ևս օրինաչափությունը չեզոքանա, ապա 2018-2026 թվականների ժամանակահատվածը կարելի է համարել ամբողջական և ավարտուն ընտրական ցիկլ։ Նշենք, որ 2018 թվականի դեկտեմբերին՝ նոր կառավարության ձևավորումից յոթ ամիս անց, 2,010 տեղամասերում արձանագրված միևնույն կոռելացիոն գործակիցը կազմում էր -0.086 (վիճակագրորեն՝ զրոյական)։ Այն հետագայում աճեց իշխանության գործունեության ժամկետի երկարմանը զուգընթաց՝ 2023 թվականին Երևանի ավագանու ընտրություններում հասնելով -0.329-ի, իսկ 2026 թվականի համապետական ընտրություններում հավասարվել է +0.012 ցուցանիշին՝ այսինքն զրոյական է։

* 2026 թվականի արդյունքները ներկայացված են ըստ ՀՀ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի (elections.am) տվյալների՝ 2,005 տեղամասերի հաշվարկի հիման վրա։ 2018 և 2021 թվականների տեղամասային տվյալները վերցված են ԿԸՀ հրապարակած xlsx ֆայլերից։ Անցողիկ շեմի ապահովման հաշվարկներն իրականացվել են իրավականորեն սահմանված բազային հայտարարով (կուսակցությունների վավեր ձայներին գումարած նշանների անճշտություններով քվեաթերթիկները), ոչ թե բացառապես վավեր քվեների հիմքով։ Պիրսոնի կոռելացիան հաշվարկվել է տեղամասային մակարդակով՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ստացած ձայների մասնաբաժնի նկատմամբ յուրաքանչյուր մարզում։ Հաշվարկները և գրաֆիկների ծրագրային կոդը հասանելի են GitHub-ում։

Ծանոթագրություններ

[1] Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգիրք, անցողիկ շեմի և մանդատների բաշխման դրույթներ // ՀՀ Ազգային ժողով — parliament.am

[2] Ազգային ժողովի ընտրություններ, 7 հունիսի 2026 թ. — արդյունքներն ըստ տեղամասերի // ՀՀ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով — elections.am/Elections/Parliamentary

[3] 2026 թ. խորհրդարանական ընտրությունների մանդատների բաշխում // «Ազատություն» ռադիոկայան — azatutyun.am