Ճգնաժամ՝ մինչև սահմանի փակումը. ինչո՞վ է պայմանավորված գյուղատնտեսության 11.9% անկումը

Առաջին կիսամյակի մակրոտնտեսական տվյալների ամփոփմամբ պարզ է դառնում, որ գյուղատնտեսության ոլորտում գրանցվել են վերջին 10 տարիների ամենացածր ցուցանիշները: 2026 թվականի առաջին կիսամյակում գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի ծավալը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 11.9%-ով: Տնտեսության մյուս բոլոր հիմնական ճյուղերում նկատվել է աճ. շինարարության ոլորտն աճել է գրեթե 25 տոկոսով, արդյունաբերությունը և ծառայությունները՝ ավելի քան 10-ական տոկոսով, ընդ որում՝ դրական միտում է պահպանվել նաև առևտրի ոլորտում: Գյուղատնտեսությունը միակ ճյուղն է, որտեղ անկում է գրանցվել, և 2015 թվականից ի վեր սա առաջին կիսամյակի կտրվածքով ամենախոր անկումն է:

Հանրային և լրատվական դաշտում ոլորտի անկումը հիմնականում պայմանավորվում է մեկ գործոնով՝ հայկական գյուղմթերքի նկատմամբ Ռուսաստանի Դաշնության կողմից կիրառված արգելքով, որի հետևանքով մայիսի վերջին և հունիսին հյուսիսային սահմանը փակվեց հայկական մրգի և բանջարեղենի արտահանման համար: Կիրառված սահմանափակումները փաստ են և ունեն շոշափելի բացասական ազդեցություն: Այդուհանդերձ, տվյալների վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ անկումը չի կարող բացատրվել բացառապես վերոնշյալ արգելքով: Դեռևս մարտի վերջի դրությամբ՝ նախքան սահմանային սահմանափակումների փաստացի կիրառումը, գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալն արդեն իսկ նվազել էր 16.6%-ով: Ըստ էության, գյուղատնտեսության ոլորտի ճգնաժամը մեկնարկել էր սահմանի փակումից շատ ավելի վաղ:

Ներկայացված պատկերը նոր ի հայտ եկող տնտեսական խնդիր չէ: Այն գյուղատնտեսության շարունակական անկման տրամաբանական հետևանքն է, որը հասել է կրիտիկական կետի, և այլևս անհնար է անտեսել գյուղատնտեսության խնդրը:

Տնտեսության միակ ճյուղը, որտեղ անկում է գրանցվել

Տնտեսության հիմնական ճյուղերի համեմատական վերլուծությունից վկայվում է, որ գյուղատնտեսության ցուցանիշները խիստ առանձնանում են ընդհանուր մակրոտնտեսական պատկերից:

Առաջին կիսամյակում տնտեսությունն ընդհանուր առմամբ աճել է 7.9%-ով: Շինարարության, արդյունաբերության և ծառայությունների ոլորտներում դիտվել է զգալի աճ, իսկ առևտրի ոլորտում պահպանվել է դրական միտում: Միայն երկու մակրոտնտեսական ցուցանիշների գծով է նվազում գրանցվել: Առաջինը արտահանումն է, որը կրճատվել է 6.7%-ով. հենց այստեղ է արտացոլվում ռուսական արգելքի ազդեցությունը ընդհանուր տվյալներում: Երկրորդը գյուղատնտեսության ոլորտն է:

Այս համատեքստում կարևորվում է մեկ էական հանգամանք: Խնդիրը վերաբերում է ոչ թե գյուղատնտեսության՝ տնտեսության այլ ճյուղերի համեմատ ավելի դանդաղ աճին, այլ իրական ծավալների 11.9% անկմանը: Անգամ ընթացիկ գներով հաշվարկված (ընդ որում՝ գների ընդհանուր աճի պայմաններում) կիսամյակային արտադրանքի ծավալը շարունակում է զիջել նախորդ տարվա մակարդակը: Տնտեսության այն ճյուղը, որը գնաճի պայմաններում անվանական նվազում է ունենում, գտնվում է ոչ թե պասիվ փուլում, այլ ենթարկվում է համակարգային կրճատման:

Անկում, որը սկսվել էր նախքան սահմանափակումները

Հետևաբար, ինչո՞վ է պայմանավորված այս 11.9% անկումը, եթե ոչ Ռուսաստանի կողմից սահմանված արտահանման արգելքով:

Անկման հիմնական բաժինը ձևավորվել էր մինչև սահմանի փակումը: Ռուսաստանի կողմից սահմանափակումները կիրառվեցին փուլ առ փուլ՝ գարնան երկրորդ կեսի ընթացքում. նախ՝ մայիսի վերջին, արգելվեց կտրած ծաղիկների արտահանումը, այնուհետև՝ լոլիկի, պղպեղի և ելակի, իսկ արդեն հունիսի 11-ին գրեթե բոլոր շուտ փչացող գյուղմթերքների նկատմամբ կիրառվեց համապարփակ արգելք [1]: Այդ ժամանակ արդեն իսկ ամփոփված էին առաջին եռամսյակի տվյալները, համաձայն որոնց՝ գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալը տարեկան կտրվածքով նվազել էր 16.6%-ով: Ձմռան և վաղ գարնան ամիսներին՝ մինչ ռուսական կողմի արգելքների գործադրումը, արդեն իսկ նախանշվել էր ոլորտի բացասական դինամիկան: Փաստացիորեն, արգելքն արագացրեց այն անկումը, որն արդեն իսկ ընթացքի մեջ էր:

Արտադրանքի ծավալների նվազման խորքային պատճառներին անդրադարձ էր կատարվել մեր կողմից դեռևս մայիսին։ Գյուղատնտեսության ոլորտի մրցունակությունը տարիներ շարունակ անկումն էր գրանցում ավելի էժան ներմուծվող ապրանքների համեմատ։ Դրամի արժևորումը նույնպես դեր խաղաց՝ հանգեցնելով տեղական արտադրանքի թանկացմանը թե՛ ներքին և թե՛ արտաքին շուկաներում։ Առկա է նաև պարարտանյութերի մատակարարման լոգիստիկ կախվածությունը (հիմնականում ռուսական մեկ ճանապարհից)։ Պետք է ընդգծել նաև 2019 թվականին Գյուղատնտեսության նախարարության օպտիմալացումը և դրա գործառույթների փոխանցումը Էկոնոմիկայի նախարարությանը, որը բերեց նաև նրան, որ 2019 թվականից գյուղատնտեսությունն ամսական կտրվածքով չի արտացոլվում տնտեսական ակտիվության ցուցանիշում՝ ի տարբերություն դրա մյուս 4 բաղադրիչների: Այս խնդիրներին ավելացավ ոչ բարենպաստ բերքահավաքը, ինչով և պայմանավորվեցին ձմեռային ցուցանիշները: Արգելքը ոչ թե հարուցեց անկումը, այլ փակեց այն միակ շուկան, որը դեռևս ունակ էր սպառելու ոլորտի արտադրանքը, ընդ որում՝ ճիշտ այն ժամանակահատվածում, երբ ամառային արագ փչացող բերքը պատրաստ էր արտահանման: Միևնույն ժամանակ, Համաշխարհային բանկը հուլիսին հանդես եկավ նախազգուշացմամբ, որ տևական սահմանափակումները խիստ բացասաբար կանդրադառնան տնտեսական աճի, գների կայունության և գյուղական բնակչության եկամուտների վրա [3]:

Ոչ թե մեկ առանձին տարի, այլ համակարգային անկում

Արդյո՞ք ներկայացված նվազումը սոսկ գյուղատնտեսական անբարենպաստ սեզոնի արդյունք է, որը հնարավոր կլինի վերականգնել հաջորդ տարի: Երկարաժամկետ վիճակագրական տվյալները ցույց են տալիս հակառակը:

Դիտարկելով 2015 թվականից ի վեր յուրաքանչյուր տարվա առաջին կիսամյակի տվյալները և ընդունելով դրանք որպես մեկնարկային կետ՝ ակնառու է դառնում, որ առևտրի և ծառայությունների ոլորտների ծավալները 2015 թվականի համեմատ աճել են ավելի քան երեք անգամ: Արդյունաբերության և շինարարության ցուցանիշները ևս զգալիորեն գերազանցում են մեկնարկային մակարդակը: Գյուղատնտեսության ցուցանիշը մնացել է գրեթե անփոփոխ: Այս տարբերության մի մասը պայմանավորված է գնային, և ոչ թե ծավալային գործոններով (քանի որ հաշվարկն իրականացվել է ընթացիկ գներով), սակայն ընդհանուր դինամիկան հստակ է. մեկ տասնամյակ շարունակ տնտեսության մյուս ճյուղերը զարգացել են, մինչդեռ գյուղատնտեսությունը փաստացիորեն գտնվել է լճացման փուլում:

Ազգային հաշիվների համակարգի տվյալները փաստում են, որ խնդիրը չի սահմանափակվում զուտ գնային ազդեցությամբ: 2018 թվականից մինչև 2025 թվականի վերջն ընկած ժամանակահատվածում, իրական ծավալով հաշվարկված, գյուղատնտեսությունը ՀՆԱ-ի կազմում միակ ճյուղն է, որտեղ մոտ 13% կուտակային կրճատում է դիտվել այն պարագայում, երբ տնտեսությունն ամբողջությամբ աճել է ավելի քան 50%-ով: Նույն ժամանակահատվածում ֆինանսական հատվածի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներից յուրաքանչյուրի ծավալն ավելի քան եռապատկվել է: Սրանք գերազանցապես Երևանում կենտրոնացած տնտեսական ճյուղեր են: Գյուղատնտեսությունն, իր հերթին, մարզային տնտեսության հիմքն է: Հետևաբար, այս ճյուղերի միջև առկա խզումն արտացոլում է նաև տարածքային անհամամասնությունը. մայրաքաղաքը և դրա սպասարկման ոլորտները արագորեն զարգանում են, մինչդեռ երկրի պարենային բազան ապահովող մարզերը դրսևորում են հետընթաց: Ընթացիկ տարվա 11.9% անկումը՝ զուգորդված ռուսական արգելքներով, առանց այն էլ նվազող միտում ունեցող կորի դեռևս ամենացածր կետն է:

Այս նահանջն արտահայտվում է նաև ոլորտի տեսակարար կշռի կրճատմամբ: 2015 թվականին գյուղատնտեսության մասնաբաժինը հինգ հիմնական ճյուղերի համախառն կիսամյակային արտադրանքում գերազանցում էր 9%-ը: Ընթացիկ տարում այն մոտեցել է 4%-ի սահմանագծին: 2026 թվականի արդյունքները ոչ թե սկիզբ դրեցին այս գործընթացին, այլ շարունակեցին տարիներ շարունակ առկա բացասական դինամիկան:

Արգելքը կարող է հանգեցնել սահմանի փակմանը մեկ շաբաթվա ընթացքում: Սակայն այս ցուցանիշների հիմքում ընկած ճգնաժամը ձևավորվել է մեկ տասնամյակի ընթացքում, և գյուղատնտեսական մեկ հաջող սեզոնը բավարար չէ դրա հաղթահարման համար:

Ոլորտ, որը դուրս է մնացել օպերատիվ վերահսկողությունից

Վերևում ներկայացված ամսական վիճակագրության մեջ գյուղատնտեսության բացակայությունը պատահական չէ: 2019 թվականից ի վեր ոլորտն այլևս չի ներառվում տնտեսական ակտիվության ցուցանիշի (ՏԱՑ) ամսական հրապարակումներում: Այն արտացոլվում է բացառապես կուտակային, եռամսյակային տվյալների բազայում: Ամսական կտրվածքով, երբ մակրոտնտեսական միջավայրը գնահատվում է գրեթե իրական ժամանակում, դիտարկվում են չորս հիմնական ճյուղեր, մինչդեռ գյուղատնտեսությունն ուղղակիորեն անտեսվում է:

Այս բացակայությունն ինքնին փաստում է ինստիտուցիոնալ խնդիրների առկայությունը: Նույն տարում, երբ Գյուղատնտեսության նախարարությունը լուծարվեց, ոլորտը նաև դուրս մնաց այն առանցքային ցուցանիշների ցանկից, որոնց Կառավարությունը հետևում է ամենամսյա ռեժիմով: Տնտեսության որևէ ճյուղի իրական ժամանակում գնահատման դադարեցումը վկայում է դրա նկատմամբ օպերատիվ արձագանքման առաջնահերթության նվազման մասին: Մինչ ձմեռային ամիսներին ոլորտի անկումը շարունակվում էր, օպերատիվ վերահսկողական համակարգում ամսական տվյալների բացակայությունը հնարավորություն չընձեռեց ձևավորել վաղ նախազգուշացման ազդակներ: Կիսամյակային տվյալների հրապարակման պահին անկումն արդեն իսկ հասել էր 11.9%-ի:

Տնտեսական ցուցանիշ, որն ուղղակիորեն ազդում է սահմանամերձ համայնքների վրա

Այս ցուցանիշի ռազմավարական նշանակությունը զգալիորեն գերազանցում է դրա զուտ թվային արժեքը: Գյուղատնտեսական գործունեությունը երկրի տարածքում հավասարաչափ չէ բաշխված: Այն մարզերի և, առաջին հերթին, սահմանամերձ համայնքների տնտեսական հենքն է, մինչդեռ վերջին տասնամյակի տնտեսական աճը կենտրոնացել է մայրաքաղաքում: Երբ գյուղատնտեսությունը դադարում է եկամտաբեր լինել, ոլորտում ներգրավված տնային տնտեսությունները կանգնում են այլընտրանքային բարդ որոշումների առջև, որի արդյունքում շատերը դիմում են արտագաղթի կամ ներքին միգրացիայի:

Այս ճնշման հետևանքներն արդեն իսկ ակնառու են ընթացիկ տարվա ամռանը: Ռուսական շուկայի փակման և այն փոխարինելու ունակ եվրոպական գնորդների բացակայության պայմաններում կտրած ծաղիկները Հայաստանի ներսում իրացվում են նախորդ տարվա գնի չնչին մասով: Ձկան արտահանումը դադարեցվել է հայկական բոլոր արտադրողների համար [5], և Ձկնաբույծների միության գնահատականներով՝ տնտեսվարողները կանգնել են շուրջ 15,000 տոննա չիրացված արտադրանքի խնդրի առաջ, ինչը հանգեցրել է Երևանում՝ Կառավարության շենքի առջև կազմակերպված բողոքի ակցիաներին: Արտաքին շուկայից կախվածությունը գրեթե բացարձակ է: Նախորդ տարի արտահանված լոլիկի և թարմ ձկան ողջ ծավալը, պղպեղի 98%-ը, կտրած ծաղիկների 93%-ը և ծիրանի ու կեռասի 90%-ն ուղղվել է դեպի Ռուսաստան, մինչդեռ այլ շուկաներ արտահանում գրեթե չի իրականացվել: Նշված մշակաբույսերի արտադրությամբ զբաղվող տնային տնտեսությունների համար ընթացիկ սեզոնի եկամուտները փաստացիորեն զրոյացել են:

Սահմանափակումների ցանկը շարունակում է ընդլայնվել: Հուլիսի վերջին Ռուսաստանն արգելք սահմանեց նաև կաթնամթերքի ներմուծման նկատմամբ [4]: Այս ապրանքախումբն ունի չնչին տեսակարար կշիռ արտահանման կառուցվածքում՝ ապահովելով տարեկան մոտ քսան միլիոն դոլար կամ ընդհանուր արտահանման ծավալի ընդամենը 0.25%-ը: Նման ծավալների նկատմամբ արգելքի կիրառումը դժվար է հիմնավորել սննդամթերքի անվտանգության ապահովման նկատառումներով: Հուլիսի 27-ին ՀՀ Կառավարությունը նախաձեռնեց հեռախոսազրույց Ռուսաստանի նախագահի հետ՝ քննարկելու առևտրային սահմանափակումների խնդիրը [6]: Պետական բարձրագույն մակարդակով նման քայլը վկայում է այն մասին, որ խնդիրը դիտարկվում է որպես համակարգային և ոչ թե երկրորդական:

Այս համատեքստում մակրոտնտեսական ցուցանիշները վերածվում են ռազմավարական և անվտանգային գործոնի: Պետությունը, որի գերակայությունը սահմանների անվտանգության ապահովումն է, չի կարող անտեսել սահմանամերձ բնակավայրերում աշխատատեղերի և եկամտի աղբյուրների կորուստը, ինչն ապահովում է բնակչության ամրագրումը տվյալ տարածքներում: Երբ սահմանամերձ համայնքներում տնտեսական ակտիվությունը նվազում է, բնակչությունը տեղափոխվում է մայրաքաղաք, իսկ մարզերը դատարկվում են: 11.9% անկումը զուտ վիճակագրական ցուցանիշ չէ տնտեսության համար՝ սահմանամերձ մարզերի պարագայում այն վերաճում է ժողովրդագրական լուրջ մարտահրավերի:

Չիրացված ծիրանի խմբաքանակը սոսկ չկայացած առևտրային գործարք չէ: Տնտեսական տրամաբանության մեջ այն ենթադրում է, որ սահմանամերձ գյուղի տնային տնտեսությունը ձմռան ընթացքում կանգնելու է այլընտրանքային որոշման առջև. շարունակել մշակել հողը, թե տեղափոխվել Երևան:

Թեմային առնչվող այլ վերլուծություններ. Արտահանման աճ և գյուղատնտեսության անկում՝ կառուցվածքային խնդիրների վերաբերյալ, Բերք, որը սպառման շուկա չունի՝ ռուսական արգելքի վերաբերյալ, և Տնտեսական աճի տեմպի դանդաղում՝ տնտեսական աճի ցուցանիշների թաքնված ռիսկերի վերաբերյալ:

* Տնտեսության ճյուղերի արտադրանքի վերաբերյալ տվյալները հիմնված են Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեի ամսական և կուտակային օպերատիվ տեղեկագրերի վրա (տնտեսական ակտիվության ցուցանիշ): Գյուղատնտեսության և բուսաբուծության կիսամյակային տվյալների աղբյուրը նույնն է: Դեպի Ռուսաստան արտահանման ծավալներում առանձին ապրանքատեսակների մասնաբաժինները հաշվարկվել են ըստ Վիճակագրական կոմիտեի և ՄԱԿ-ի Comtrade տվյալների բազայի՝ 2025 թվականի վիճակագրության: Հաշվարկները և գծապատկերների սկզբնական կոդը հասանելի են GitHub հարթակում:

Հղումներ

[1] Ռուսաստանը Փաշինյանի հաղթանակից հետո համապարփակ արգելք է սահմանում հայկական ներմուծման նկատմամբ // The Moscow Times — themoscowtimes.com

[2] Ռուսական սահմանափակումները կարող են հանգեցնել Հայաստանի տնտեսության մինչև 2% անկման, զգուշացնում է Կենտրոնական բանկը // CivilNet — civilnet.am

[3] Հայաստանի տնտեսության վիճակի զեկույց // Համաշխարհային բանկ — worldbank.org

[4] «Ռոսսելխոզնադզոր»-ը սահմանափակում է Հայաստանից կաթնամթերքի ներմուծումը Ռուսաստան // Արմենպրես — armenpress.am

[5] Հայաստանից Ռուսաստան ձկան մատակարարումներն ամբողջությամբ կասեցվել են // Կովկասյան հանգույց — eng.kavkaz-uzel.eu

[6] Փաշինյանը Պուտինի հետ հեռախոսազրույցում բարձրացրել է առևտրային սահմանափակումների հարցը // Հայաստանի հանրային ռադիո — armradio.am