Հյուրերը հեռացան, ծախսերը մնացին. Հայաստանի 2.5 միլիարդ դոլարի արտաքին ճեղքվածքը

Չորս տարի առաջ Հայաստանի տնտեսությունը մոտ էր ինքնաբավ հավասարակշռությանը՝ տնտեսության պակասուրդը ընդամենը 86 միլիոն դոլար էր։ 2025 թվականին պակասուրդը կազմել է 2.55 միլիարդ դոլար։ Թեև այս մասին պաշտոնապես չի բարձրաձայնվել, իսկ ճեղքվածքի մեծացմանը զուգահեռ տնտեսական աճի հիմնական ցուցանիշները շարունակել են դրական մնալ, այդուհանդերձ, պարզ հաշվարկը ցույց է տալիս, որ 2025 թվականին այն հասել է ՀՆԱ-ի 8.7%-ին, իսկ 2026 թվականի առաջին եռամսյակի վերջին տվյալներով՝ 8.4%-ին։ Համեմատության համար նշվում է, որ 2022 թվականին այս ցուցանիշը կազմում էր 0.4%։

Սա այն հիմնական ցուցանիշն է, որը Fitch վարկանիշային գործակալությունը մատնանշում է՝ Հայաստանի վարկանիշին առնչվող ռիսկերը գնահատելիս [1]։ Միևնույն ժամանակ, մակրոտնտեսական հիմնական ցուցանիշների շարքում սա եզակիներից է, որի կարևորությունը մասնագիտական շրջանակներից դուրս հազվադեպ է ընկալվում։ Ըստ էության, դրա հիմքում ընկած մեխանիզմը տրամաբանորեն նման է սովորական տնային տնտեսության կառավարմանը։

Ընթացիկ հաշվի տնտեսական բովանդակությունը

Պետությունը կարելի է դիտարկել որպես տնային տնտեսություն, որը կարելի է գնահատել իր եկամուտների և ծախսերի կառուցվածքով։

Տնտեսությունը ներմուծում է ապրանքներ արտաքին շուկայից՝ պարեն, էներգակիրներ, տեխնիկա։ Այս բաղադրիչը՝ ապրանքների հաշիվը, Հայաստանի պարագայում մշտապես բացասական է, քանի որ ներմուծման ծավալները գերազանցում են արտահանման ցուցանիշները։ Այս միտումն օրինաչափ է փոքր տնտեսությունների համար։

Այդուհանդերձ, տնտեսությունում գեներացվում են նաև եկամտի այլ հոսքեր։ Դրանք ներառում են զբոսաշրջությունից և ծառայությունների արտահանումից ստացվող եկամուտները, ինչպես նաև արտերկրում աշխատողներից ստացվող տրանսֆերտները։ Դրան զուգահեռ առկա են նաև արտահոսքեր. նախկինում տրամադրված փոխառությունների կամ պարտքի դիմաց տոկոսավճարները և օտարերկրյա ներդրումներից ստացված շահույթը, որոնք դուրս են բերվում երկրից։

Այս բոլոր բաղադրիչների հանրագումարով ձևավորվում է ընթացիկ հաշիվը, որով արտացոլվում է տնտեսության՝ տարվա կտրվածքով սեփական ծախսերը ծածկելու համար բավարար միջոցներ ապահովելու կարողությունը։ Բացասական արդյունքը վկայում է, որ պակասուրդը ֆինանսավորվել է արտաքին աղբյուրների հաշվին, ինչով ավելանում են երկրի արտաքին պարտքը և պարտավորությունները։

2022 թվականին գրանցվեցին աննախադեպ դրական ցուցանիշներ։ Զբոսաշրջային հոսքերի և ծառայությունների արտահանման հաշվին ծառայությունների հաշվեկշռի հավելուրդը հասավ 2.0 միլիարդ դոլարի՝ երեք տարի առաջ դիտարկված չնչին պակասուրդի համեմատ։ Տրանսֆերտներն աճեցին ևս 733 միլիոն դոլարով։ Այս երկու աղբյուրները միասին ծածկեցին ապրանքների գծով 2.34 միլիարդ դոլարի պակասուրդը, ինչի արդյունքում վերջին տասնամյակում առաջին անգամ հաշվառվեց հավասարակշռված ընթացիկ հաշիվ։

Այդ ժամանակահատվածում այս երևույթը լայնորեն մեկնաբանվում էր որպես տնտեսական նոր մոդել։ Փաստացիորեն, դա գերազանցապես ռուս-ուկրաինական պատերազմի մեկնարկի հետևանքով առաջացած կապիտալի և մարդկային ռեսուրսների ներհոսքի արդյունքն էր։

2.5 միլիարդ դոլարի պակասուրդի ուղղությունները

2025 թվականի դրությամբ ոչ ռեզիդենտների հոսքերը մեծամասամբ կրճատվեցին, մինչդեռ ներմուծման ծավալները շարունակեցին աճել։

Ապրանքային պակասուրդն աճեց 1.51 միլիարդ դոլարով, կազմելով ընդհանուր վատթարացման մոտ 61%-ը, և հիմնականում հենց այս ցուցանիշն է արտացոլվում հրապարակումներում։ Այդուհանդերձ, ուշադրությունից դուրս է մնում երկրորդ ամենախոշոր բաղադրիչը՝ սկզբնական եկամուտների հաշիվը, որին բաժին է ընկնում անկումից 0.52 միլիարդ դոլարը։

Սկզբնական եկամուտներով արտացոլվում է նախկինում ներգրավված փոխառությունների և ներդրումների սպասարկման արտահոսքը՝ վարկերի դիմաց տոկոսավճարներ, օտարերկրյա ընկերությունների շահույթ և շահաբաժիններ։ Եթե 2019 թվականին այս ցուցանիշը դրական էր, ապա 2020 թվականից ի վեր այն անփոփոխ բացասական է, և 2025 թվականին դրա հետևանքով արտահոսքը գերազանցեց մեկ միլիարդ դոլարը։ Այս բաղադրիչը ենթակա է իներցիոն աճի. անգամ արտաքին առևտրի հաշվեկշռի կայունացման պարագայում այն կշարունակի վատթարանալ, քանի որ ներկայացնում է արդեն իսկ կուտակված պարտավորությունների սպասարկման ծախսերը։

Ծառայությունների և տրանսֆերտների անկումը հանգեցրեց մնացյալ 0.45 միլիարդ դոլարի ճեղքվածքին։ Փաստացի զբոսաշրջիկներից և արտերկրում աշխատողներից ստացվող եկամուտներն էապես նվազել են 2022 թվականի համեմատ։

Ճեղքվածքի ֆինանսավորման աղբյուրները

Տնտեսությունը, որի ծախսերը գերազանցում են եկամուտները, ստիպված է ֆինանսավորել այդ տարբերությունը։ Այստեղ առկա է երկու տարբերակ. կա՛մ արտաքին ներդրողները ձեռք են բերում ակտիվներ տեղական տնտեսությունում, կա՛մ տնտեսությունը ներգրավում է փոխառություններ։ Վերջինի դեպքում մեծանում է արտաքին պետական պարտքը։

Այս տարբերությունը սկզբունքային է։ Ներդրողները կիսում են տնտեսական ռիսկերը, իսկ վարկատուները պահանջում են ֆիքսված վճարումներ՝ սահմանված ժամանակացույցով՝ անկախ մակրոտնտեսական իրավիճակից։

Նախորդ տարի օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները (ՕՈՒՆ) ծածկել են պակասուրդի մոտ մեկ քառորդը։ Համեմատության համար նշվում է, որ 2024 թվականին այդ ցուցանիշը կազմել է 7%։ Մնացած ողջ ծավալը ֆինանսավորվել է վարկերի, ավանդների և պարտատոմսերի թողարկման, ընդհանուր պետական պարտքի աճի հաշվին։ Հենց սրանով է պայմանավորված սկզբնական եկամուտների հաշվի շարունակական վատթարացումը. վարկավորման յուրաքանչյուր տարին ավելացնում է հաջորդ տարվա պարտքի սպասարկման բեռը։

Պատկերն ամբողջականացվում է ևս մեկ ցուցանիշով. 2025 թվականին միջազգային պահուստներն աճել են մոտ 1.26 միլիարդ դոլարով։ Թեև պահուստների ռեկորդային մակարդակը դրական գործոն է, սակայն այն ֆինանսավորվել է նաև ընթացիկ հաշվի պակասուրդի 2.55 միլիարդ դոլար աճի հաշվին։ Փաստացի Հայաստանը պահուստների աճ է ունեցել նոր պարտքի ներգրավման հաշվին։

2022 թվականի դրական հաշվեկշիռը պայմանավորված էր արտաքին ներհոսքերով։ Ներկայումս այդ հոսքերը դադարում են, իսկ ֆինանսական պարտավորությունները շարունակում են պահպանվել։

Հրապարակումից հետո ցուցանիշների շարունակական վերանայումը

Մեր ծրագիրը յուրաքանչյուր եռամսյակ ավտոմատ ներբեռնում և վերլուծում է վճարային հաշվեկշռի հրապարակումները։ Նախկին հրապարակումները փաստում են զգալի վերանայումների մասին։ Վիճակագրական կոմիտեն հրապարակում է եռամսյակային տվյալներ, որոնք հետագայում վերանայվում են առավել ամբողջական տեղեկատվության ստացմանը զուգահեռ։ Թեև սա միջազգայնորեն ընդունված պրակտիկա է, ուշագրավ է, որ վերանայումները դրսևորվում են մեկ ուղղությամբ։

Հրապարակված տասը եռամսյակներից ութի դեպքում ցուցանիշները վերանայվել են նվազման միտումով, և միայն երկուսը՝ աճի։ 2023 թվականի սկզբից մինչև 2025 թվականի կեսերն ընկած ժամանակահատվածում ընդհանուր ճշգրտումը կազմել է 946 միլիոն դոլար, որն ամբողջությամբ ի հայտ է եկել հետահայաց կերպով։ Մասնավորապես, 2023 թվականի չորրորդ եռամսյակի համար սկզբնապես հայտարարված 202 միլիոն դոլարի հավելուրդը ներկայումս ճշգրտվել է որպես 138 միլիոն դոլարի պակասուրդ։

Առավել կարկառուն օրինակը 2022 թվականի վիճակագրությունն է։ 2024 թվականին այս տվյալների նախնական վերլուծությամբ նկատվել էր չնչին հավելուրդ, ինչը լայնորեն շրջանառվում էր։ Ներկայումս, սակայն, այն պաշտոնապես հաշվառվում է որպես պակասուրդ։

Ըստ էության, 2025 թվականի համար ներկայացված 2.55 միլիարդ դոլար պակասուրդը զուտ նախնական գնահատական է։ Հիմնվելով վերջին երեք տարիների վիճակագրական տրամաբանության վրա՝ մեծ է հավանականությունը, որ հետագա վերանայումների արդյունքում այս ցուցանիշն ավելի կվատթարանա։

Հեռանկարները և հնարավոր հետևանքները

Ինքնին, ընթացիկ հաշվի պակասուրդը պարտադիր չէ, որ ռիսկեր պարունակի։ Զարգացող ենթակառուցվածքներ ունեցող երկրները կարող են տարիներ շարունակ գործել պակասուրդի պայմաններում, ինչը բնորոշ էր նաև Հայաստանին նախորդ տասնամյակում։ Այդուհանդերձ, ռիսկերն ի հայտ են գալիս երեք նախապայմանների առկայության դեպքում, որոնք բոլորն էլ ներկայումս առկա են մեր տնտեսությունում։

Առաջին՝ փոխառու միջոցներն ուղղվում են հիմնականում սպառմանը և շինարարությանը, այլ ոչ թե արտարժույթ գեներացնող արտահանելի հատվածին։ Երկրորդ՝ սկզբնական եկամուտների արտահոսքի շարունակական աճը վկայում է պարտքի սպասարկման բեռի ավելացման մասին։ Երրորդ՝ այս ռիսկերն արդեն իսկ մատնանշվում են միջազգային գործընկերների կողմից, ինչն արտացոլվում է վարկանիշային գործակալությունների կողմից ընթացիկ հաշվի վերաբերյալ զգուշացումներում։

Համապատասխան քաղաքականության կամ արտաքին միջավայրի փոփոխության բացակայության պայմաններում մաթեմատիկական մոդելներով կանխատեսվում է պակասուրդի աճ մինչև 2.8 միլիարդ դոլար՝ 2028 թվականի սկզբին։ Թեև մոդելը ենթադրում է վատթարացման տեմպերի դանդաղում, արդյունքը մնում է նույնը։ Առանց կառուցվածքային բարեփոխումների այս ճեղքվածքը չի կարող ինքնաբերաբար հաղթահարվել։

Մշտադիտարկման ենթակա հիմնական ցուցիչը։ Անհրաժեշտ է հետևել պակասուրդի այն մասնաբաժնին, որը ֆինանսավորվում է զուտ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների հաշվին։ 2024 թվականին այն կազմել է 7%, իսկ 2025 թվականին՝ 25%։ Այս ցուցանիշի աճը կվկայի այն մասին, որ ճեղքվածքը ֆինանսավորվում է տնտեսության մեջ իրական ակտիվներ ձեռք բերող և ռիսկերը կիսող ներդրողների կողմից։ Հակառակ պարագայում, ֆինանսավորման հիմնական աղբյուր կշարունակի մնալ պետական պարտքի աճը, ինչն էլ ավելի կմեծացնի մակրոտնտեսական խոցելիությունը հաջորդող տարիներին։

Նախկինում պակասուրդը ծածկվում էր արտաքին կարճաժամկետ ներհոսքերի հաշվին, մինչդեռ ներկայիս վարկատուները պահանջում են ֆինանսական պարտավորությունների ժամանակին կատարում։

Տնտեսական աճի մոդելի վերաբերյալ լրացուցիչ տեղեկատվության համար տե՛ս՝ Աճի ալիքը կանգնեց և Իրանական ալիքը։ Ապրանքային ճեղքվածքը փակելու նպատակով արտահանման հեռանկարների վերաբերյալ՝ Ճգնաժամ՝ մինչև սահմանի փակումը և Մեկ ռուբլի, երեք գին։

* Տվյալներ. Հայաստանի Հանրապետության վճարային հաշվեկշիռ, ՎՀՁ6 (BPM6) ձևաչափով, որը Վիճակագրական կոմիտեի կողմից հրապարակվում է եռամսյակային կտրվածքով։ Տարեկան ցուցանիշները ներկայացնում են չորս եռամսյակների հանրագումարը։ Գծապատկերներում կիրառված են սահող չորս եռամսյակային հանրագումարներ, ինչով բացառվում է եռամսյակային տվյալների սեզոնայնությունը։ ՀՆԱ-ի նկատմամբ հարաբերակցությունը ստացվել է հեղինակային հաշվարկի արդյունքում. ազգային հաշիվների դրամային եռամսյակային անվանական ՀՆԱ-ն փոխարկվել է Կենտրոնական բանկի՝ տվյալ եռամսյակի համար սահմանված միջին փոխարժեքով։ Վերանայումների վերլուծությունը հիմնված է վճարային հաշվեկշռի արխիվացված ութ հրապարակումների վրա՝ 2023 թվականի երրորդ եռամսյակից մինչև 2026 թվականի առաջին եռամսյակն ընկած ժամանակահատվածի համար։ Տվյալների բազան և գծապատկերների ելակետային կոդը հասանելի են GitHub հարթակում։

Հղումներ

[1] Fitch Ratings վարկանիշային գործակալությունը վերահաստատել է Հայաստանի վարկանիշը «BB-» մակարդակում՝ պահպանելով «դրական» հեռանկարը, 13 հուլիսի 2026 // ArmBanks — armbanks.am

[2] Հայաստանի Հանրապետության վճարային հաշվեկշիռ // ՀՀ Վիճակագրական կոմիտե — armstat.am

[3] Վճարային հաշվեկշռի և միջազգային ներդրումային դիրքի ձեռնարկ, վեցերորդ հրատարակություն (ՎՀՁ6) // Արժույթի միջազգային հիմնադրամ — imf.org