Պարտքը կրկնապատկվեց, բայց թիվը նվազեց. Փոխարժեքից կախված պարտքը

2020 թվականի տարեվերջի դրությամբ ՀՀ կառավարության պարտքը կազմել է ՀՆԱ-ի 63.5%-ը։ Արդեն 2025 թվականի տարեվերջին այն նվազել է մինչև 47.2%։ Ճիշտ նույն հնգամյա ժամանակահատվածում, սակայն, դոլարային արտահայտությամբ պարտքի ծավալը 7.5 միլիարդից հասել է 14.0 միլիարդի։ Երկու ցուցանիշներն էլ պաշտոնական են և ճշգրիտ։

Ինչպե՞ս կարող է պարտքը գրեթե կրկնապատկվել, երբ կառավարության պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը նվազում է 16 տոկոսային կետով։ Պատճառը պարտքի մարումը չէ։ Հիմնական գործոններն եղել են դրամի արժևորումը և անվանական ՀՆԱ-ի աճը։ Կառավարության կողմից փոխառությունների շարունակական ներգրավման պատճառները մասամբ արդեն պարզաբանվել են. տնտեսությանը, որին բնորոշ է ընթացիկ հաշվի 2.55 մլրդ դոլարի ճեղքվածք (ինչպես գրանցվել է 2025 թվականին), անհրաժեշտ է ֆինանսավորել այդ պակասորդն արտաքին միջոցների հաշվին։ Հետևաբար, երբ օտարերկրյա ներդրողները բավարար չափով չեն գնում տեղական ակտիվներ, պետությունը ստիպված է լինում նոր պարտք ներգրավել։ Այս հոդվածում ուսումնասիրվում է բուն փոխառությունների գործընթացը՝ դրանց ծավալն ու արժութային կառուցվածքը։ Վերլուծությունը հիմնված է Հայաստանի պետական պարտքի կայունության վերաբերյալ մեր ակադեմիական հոդվածի վրա, որը հրապարակվել է հունիսին՝ «Այլընտրանք» գիտական հանդեսում [1]։

Որքա՞ն պաշար է մնացել

2008 թվականին ՀՀ կառավարության պարտքը կազմել է ՀՆԱ-ի 14.6%-ը։ Այն ժամանակ փաստացի ցուցանիշի և օրենքով սահմանված 60% առավելագույն շեմի միջև առկա էր ավելի քան 45 տոկոսային կետի տարբերություն։ Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի արդյունքում, ընդամենը մեկ տարվա ընթացքում, հարաբերակցությունն ավելի քան կրկնապատկվեց՝ 14.6%-ից հասնելով 34.1%-ի։ Հետագայում՝ համավարակի և 2020 թվականի պատերազմի հետևանքով, ցուցանիշն ամբողջությամբ գերազանցեց սահմանված շեմը՝ հասնելով 63.5%-ի։ Դրանից հետո հարաբերակցությունը նվազել է, և 2026 թվականի առաջին եռամսյակի դրությամբ կազմել է 46.1%։

Գծապատկերի սկզբնական ուսումնասիրությունը վերականգնման տպավորություն է ստեղծում, սակայն այն որպես ռեսուրսների գնահատման չափորոշիչ դիտարկելիս պատկերն այլ է։ 2008 թվականին Հայաստանն ի վիճակի էր դիմակայել համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամին, ինչի արդյունքում պարտքի հարաբերակցությունը կրկնապատկվեց, բայց միևնույն է՝ մնաց սահմանված առավելագույն շեմից 26 տոկոսային կետով ցածր մակարդակում։ Ներկայումս առկա է ընդամենը 14 տոկոսային կետի ազատ պաշար։ Համանման ցնցումների կրկնության դեպքում տնտեսությունն այլևս նույն ճկունությունը չի ունենա։

Անհրաժեշտ է ընդգծել մեկ մեթոդաբանական առանձնահատկություն, որը որոշակիորեն փոփոխում է հաշվարկները։ 2026 թվականի հունվարի 8-ին ուժի մեջ է մտել «Պետական պարտքի մասին» նոր օրենքը [2]։ Դրանով պարտքի սահմանումից հանվել են Կենտրոնական բանկի պարտավորությունները և կառավարության երաշխիքները, փոխարենը ներառվել է համայնքային պարտքը։ Բացի այդ, փոփոխվել է 60% առավելագույն շեմի հաշվարկման հիմքը. այն այժմ գնահատվում է որպես կառավարության պարտքի հարաբերակցություն ընթացիկ տարվա ՀՆԱ-ի նկատմամբ՝ նախկինում կիրառվող նախորդ տարվա ՀՆԱ-ի նկատմամբ պետական պարտքի ցուցանիշի փոխարեն։ Կիրառվող ցուցանիշի առումով վերահաշվարկի ազդեցությունը մեծ չէ։ 2025 թվականի դեկտեմբերի ցուցանիշը 47.2%-ից ճշգրտվել է 46.7%-ի, հետևաբար՝ 2026 թվականի առաջին եռամսյակում գրանցված 1.1 տոկոսային կետ նվազման մոտավորապես կեսը պայմանավորված է օրենսդրական փոփոխությամբ, իսկ մյուս կեսը՝ զուտ պարտքի նվազմամբ։ Այս հանգամանքը կարևոր է, քանի որ հրապարակված վիճակագրության ուղղակի համեմատությունը վերաբերում է իրավական սահմանմանը, ոչ թե բուն պարտքի իրական դինամիկային։

Փոխառության իրական ուղղությունը

Դրամային արտահայտությամբ պարտքի ծավալը տատանվում է փոխարժեքի փոփոխությանը զուգընթաց, ինչը դժվարացնում է գնահատելը, թե որքանն է իրական փոխառությունը և որքանը՝ զուտ վերագնահատման արդյունք։ Դոլարային հաշվարկի դեպքում փոխարժեքի ազդեցությունը չեզոքանում է, և ցուցանիշն արտացոլում է փոխառությունների ներգրավման իրական պատկերը։

Արտաքին պարտքի ծավալը 2021 թվականից ի վեր էականորեն չի փոփոխվել։ 2021 թվականին այն կազմել է 6.2 մլրդ դոլար, իսկ 2025 թվականի տարեվերջին՝ 6.5 մլրդ դոլար։ Նույն չորս տարվա ընթացքում ներքին պարտքը գրեթե եռապատկվել է՝ 2.6 միլիարդից հասնելով 7.5 միլիարդի։ 2016 թվականի համեմատությամբ արտաքին պարտքն աճել է մոտ մեկուկես անգամ, մինչդեռ ներքին պարտքը՝ գրեթե յոթնապատիկ։

Ըստ էության, կառավարությունը շարունակել է մեծածավալ փոխառությունների ներգրավումը։ Պարզապես արտաքին աղբյուրներին փոխարինել են ներքին աղբյուրները։ Սա հաճախ ներկայացվում է որպես դրական արդյունք, որը որոշակիորեն հիմնավորված է. դրամային պարտքի սպասարկումը չի թանկանում փոխարժեքի արժեզրկման պարագայում։ Այդուհանդերձ, համակարգային ռիսկերը չեն վերացել, այլ պարզապես վերափոխվել են։ Դրամային պարտքի ժամկետը լրանալուն պես այն վերատեղաբաշխվում է սահմանափակ ծավալ ունեցող ներքին բանկային և կենսաթոշակային համակարգերում։ Սպասարկման ծախսերին և մարման ժամանակացույցին կանդրադառնանք այս վերլուծության երկրորդ մասում, որը կհրապարակվի հաջորդ թողարկումներից մեկում։

Հարաբերակցության նվազման իրական պատճառները

Եթե պարտքը շարունակաբար աճել է, ապա ինչո՞վ է պայմանավորված հարաբերակցության անկումը։ Համամասնությունը կազմված է երկու փոփոխականից, և տվյալ դեպքում վճռորոշ է եղել հայտարարի (ՀՆԱ-ի) դերը։

Գծապատկերում տարանջատված են յուրաքանչյուր տարվա փոփոխությունները՝ ըստ փոխառությունների և վերագնահատման առաջացրած աճի, ինչպես նաև տնտեսական աճով պայմանավորված նվազման։ Նախորդ տասներկու տարիներից տասնմեկի ընթացքում նոր փոխառությունները նպաստել են հարաբերակցության աճին։ Միակ բացառությունը 2022 թվականն էր, որը, սակայն, պարտքի մարման արդյունք չէր։ Այդ ժամանակահատվածում ռուսական կապիտալի ներհոսքի արդյունքում դրամը կտրուկ արժևորվեց, և արտաքին պարտքի դրամային համարժեքը նվազեց։

2023 թվականից ի վեր հաստատվել է փոխադարձ հակակշռման միտում։ Տնտեսական աճը նվազեցնում է հարաբերակցությունը տարեկան միջինը 3.4 տոկոսային կետով, իսկ փոխառությունները բարձրացնում են այն միջինը 3.5 տոկոսային կետով։ Զուտ տեղաշարժը մոտ է զրոյի, և կայունության պատրանքը ձևավորվում է բացառապես այս երկու գործոնների միմյանց փոխհատուցման շնորհիվ։

Գործընթացի տնտեսական տրամաբանությունը պարզ է. դիցուք՝ տնային տնտեսությունն ունի 10,000 դոլարի վարկային պարտավորություն։ Եկամուտների աճին և փոխարժեքի բարենպաստ տատանումներին զուգընթաց՝ վարկի ամսական սպասարկման դրամային արժեքը նվազում է։ Թղթի վրա պարտքի հարաբերակցությունը եկամուտների նկատմամբ կրճատվում է, սակայն փաստացի մարում չի իրականացվել։ Վարկային բազային պարտավորությունը շարունակում է մնալ 10,000 դոլար, ընդ որում՝ վիճակի բարելավումը պայմանավորված է տնային տնտեսությունից անկախ գործոններով։

Հարաբերակցության բարելավումը մեծապես պայմանավորված էր դրամի արժևորմամբ և տնտեսական աճով։ Միևնույն ժամանակահատվածում, սակայն, պարտքի անվանական ծավալը 7.5 միլիարդից հասավ 14 միլիարդ դոլարի։

Այս հանգամանքով է բացատրվում նաև հանրային քննարկումներում տարիներ շարունակ առկա անհամապատասխանությունը։ Յուրաքանչյուր աշուն Ֆինանսների նախարարությունը ներկայացնում է պետական պարտքի վերաբերյալ կանխատեսումներ, որոնք լայնորեն լուսաբանվում են, քանի որ ունեն բացասական միտում։ Հիմնականում քննարկվում են այս կանխատեսումները, սակայն տարեվերջում հրապարակվող ավելի ցածր ցուցանիշները, որոնց վրա ազդեցություն ունի դրամի ամրացումը, մնում են ստվերում։ Այդ կանխատեսումները մշտապես բարձր են եղել։ 2025 թվականի հոկտեմբերին, երբ տարվա ավարտին մնացել էր երկու ամիս, նախարարը խորհրդարանում հայտարարեց, որ 2025 թվականի համար հարաբերակցությունը կկազմի 50.7% [3]։ Փաստացի տարին փակվել է 47.3%-ով [4]։ Պատճառն այն է, որ նախարարությունը բյուջետավորումն իրականացնում է պահպանողական փոխարժեքի և անվանական աճի սցենարների հիման վրա։ Հետագայում դրամն արժևորվում է, անվանական ՀՆԱ-ն աճում է նախատեսվածից ավելի արագ։ Ըստ էության, հարաբերակցության նվազումը դրական լույսի ներքո ներկայացնող գործոնները հանգեցնում են նաև կանխատեսումների գերագնահատմանը։

Համակարգային խոցելիություն

Քանի որ հարաբերակցությունը խիստ կախված է փոխարժեքից, առաջանում է դրա տատանումների ազդեցության գնահատման անհրաժեշտություն։ Ստորև ներկայացված գծապատկերում 2025 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ պարտքի դիրքը վերագնահատված է՝ համադրելով փոխարժեքի մակարդակները Հայաստանի տնտեսությունում նախկինում փաստացի դիտարկված իրական շոկային սցենարների հետ։

Վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ 60% շեմին հասնելու հավանականությունը դեռևս ցածր է։ Դրան հասնելու համար անհրաժեշտ է 2020 թվականի տարեվերջյան փոխարժեքի և 2020 թվականից ավելի խորը ռեցեսիայի համադրություն, կամ 2021 թվականի տարեվերջյան փոխարժեքի և 2009 թվականի մասշտաբով տնտեսական անկման զուգորդում։ Սա դրական ցուցանիշ է, որը պետք է լուսաբանվի ճիշտ այնպես, ինչպես հնարավոր ռիսկերը։

Այդուհանդերձ, 50% շեմի պարագայում իրավիճակն այլ է։ Այդ սահմանագծի հատումն ակտիվացնում է «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքով նախատեսված պակասորդի սահմանափակումները։ Ընդ որում, դոլարի նկատմամբ դրամի 430 փոխարժեքին վերադառնալու դեպքում այս շեմը կհատվի զուտ վերագնահատման արդյունքում՝ առանց որևէ տնտեսական անկման։ Վերջին անգամ դրամի փոխարժեքը 430-ից բարձր եղել է 2022 թվականի հունիսի 8-ին, հետևաբար՝ այն վերացական սցենար չէ։

Փոխարժեքի յուրաքանչյուր մեկ դրամով փոփոխությունը հարաբերակցությունը փոփոխում է մոտ 0.058 տոկոսային կետով։ Դեկտեմբերյան դիրքից դրամի արժևորումը մինչև ներկայիս 366 մակարդակը հանգեցնում է 0.9 տոկոսային կետի նվազման, իսկ 360-ի հասնելը (որը դիտարկվում է որպես նվազագույն շեմ)՝ 1.2 տոկոսային կետի նվազման։ Հակառակ ուղղությամբ տեղաշարժի դեպքում՝ 2021 թվականի տարեվերջյան 480 փոխարժեքն ավելացնում է հարաբերակցությունը 5.7 տոկոսային կետով, իսկ 2020 թվականի 523 փոխարժեքը՝ 8.2 տոկոսային կետով։ Փաստացիորեն, դրամի արժևորումն ի վիճակի է նվազեցնել հարաբերակցությունը ևս մեկ տոկոսային կետով, մինչդեռ արժեզրկումը կարող է այն ավելացնել հինգից վեց կետով։ Այս ռիսկը պիտի հստակ գնահատել, քանի որ Հայաստանում առկա է փոխարժեքի ճգնաժամի պատմություն, մասնավորապես 2008 և 2014 թվականների դեպքերը։

Ընթացիկ միտումների գնահատականը

Վերոնշյալ գործընթացների տրամաբանությունը հստակորեն դրսևորվել է վերջին վեց ամիսների վիճակագրության մեջ։

2025 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2026 թվականի հունիս ընկած ժամանակահատվածում (նույն իրավական սահմանման կիրառմամբ) Հայաստանի պարտքը նվազել է 187 մլրդ դրամով կամ 3.5%-ով։ Նույն վեց ամիսների ընթացքում դոլարային արտահայտությամբ պարտքը նվազել է ընդամենը հինգ միլիոն դոլարով, ինչը 13.9 մլրդ ընդհանուր ծավալի պայմաններում վիճակագրական աննշան շեղում է։ Փաստացի մարումներ չեն իրականացվել։ Դրամի փոխարժեքը դոլարի նկատմամբ 381-ից հասել է 368-ի, և ողջ փոփոխությունը պայմանավորված է եղել բացառապես արտարժույթի տատանումներով։

Տասներկուամսյա կտրվածքով վերլուծելիս պատկերը հակառակն է։ 2025 թվականի մարտից մինչև 2026 թվականի մարտ կառավարության պարտքն աճել է 193 մլրդ դրամով (3.8% աճ), իսկ դոլարային արտահայտությամբ՝ 999 միլիոն դոլարով (7.6% աճ)։ Նշված տարվա ընթացքում հարաբերակցությունը գրեթե անփոփոխ է մնացել։ Պարտքն աճել է գրեթե մեկ միլիարդ դոլարով, սակայն հիմնական հրապարակվող ցուցանիշներում այդ փաստը հստակ չի արտացոլվել։

Կառավարության ծրագրային փաստաթղթերում ևս արտացոլվում է այս միտումը։ Նախարարության 2026 թվականի փոխառությունների ծրագրով կանխատեսվում է, որ տարեվերջին կառավարության պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը կկազմի 52.9% [5], իսկ միջնաժամկետ հեռանկարում (2027 և 2028 թվականներին) այն կհասնի 54%-ի [3]։ Հռչակված նպատակակետը վերջնարդյունքում հարաբերակցությունը 45%-ից ցածր իջեցնելն է [6]։ 50%-ը գերազանցող յուրաքանչյուր պաշտոնական ցուցանիշ կանխատեսում է, մինչդեռ վերջին փաստացի արժեքը 47.2%-ն է։ Բայց և այնպես, նախարարությունն ինքն ակնկալում է աճի դինամիկա, ընդ որում՝ պահպանելով կայուն փոխարժեքի պլանավորման մոտեցումը։

Մակրոտնտեսական գնահատման առանցքային ցուցանիշը դոլարային արտահայտությամբ պարտքն է, այլ ոչ հարաբերակցությունը։ 2025 թվականի տարեվերջին այն կազմել է 14.0 մլրդ դոլար, իսկ 2026 թվականի առաջին եռամսյակի վերջում՝ 14.1 մլրդ դոլար։ Այս բացարձակ ցուցանիշը զերծ է դրամի արժևորման կամ անվանական աճի բարենպաստ տարվա ազդեցությունից։ Պարտքի իրական աճը կդադարի միայն այն ժամանակ, երբ դադարի այս բացարձակ թվի աճը։ Մինչ այդ, հարաբերակցության անկումը վկայում է բացառապես հայտարարի (ՀՆԱ-ի) փոփոխության մասին։

Հաջորդ վերլուծությունում նույն պարտքին կանդրադառնանք մեկ այլ դիտանկյունից. դրա սպասարկման ծախսերին, մարման ժամանակացույցին և պարտատերերի կառուցվածքին։ Ֆինանսների նախարարությունը հրապարակում է պարտքի կառավարման ամսական ցուցանիշներ՝ հիմնված իր իսկ սահմանած ուղենիշների վրա, որոնցից մեկի գծով Հայաստանը շեղվել է թիրախային մակարդակից դեռևս 2025 թվականի օգոստոսից։

Տվյալ պարտքով ֆինանսավորվող արտաքին ճեղքվածքի վերաբերյալ. «Հյուրերը հեռացան, ծախսերը մնացին»։ Հարաբերակցության նվազմանը նպաստած տնտեսական աճի վերաբերյալ. «Աճի ալիքը կանգնեց» և «Իրանական ալիքը»։ Փոխարժեքի ազդեցության վերաբերյալ. «Դոլարի փոխարժեքը 22 տարվա նվազագույնի շեմին»։

* Տվյալները հիմնված են ՀՀ Ֆինանսների նախարարության պետական պարտքի ամսական տեղեկագրերի [7] (2016 թ. դեկտեմբերից մինչև 2026 թ. հունիս) և Վիճակագրական կոմիտեի ազգային հաշիվների անվանական ՀՆԱ-ի ցուցանիշների վրա։ Պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը հաշվարկվել է հեղինակի կողմից։ 1998–2015 թվականների տվյալների համար հիմք են ընդունվել նախարարության կողմից հրապարակված պաշտոնական հարաբերակցությունները։ Վերլուծության առանցքում կառավարության պարտքն է, որի նկատմամբ 2026 թվականի հունվարի 8-ից կիրառվում է 60% սահմանային շեմի պահանջը։ Գծապատկերների սկզբնական կոդը և տվյալների բազան հասանելի են GitHub հարթակում։

Հղումներ

[1] Tavadyan A., Israelyan Y. (2026). Public Debt Sustainability in Armenia: Fiscal Thresholds, Decomposition, and Vulnerability to Shocks (1998-2025) // Այլընտրանք, ISSN 1829-2828, 2026 թ. հունիսի 30, էջ 87 – DOI 10.55528/18292828-2026.2-87

[2] «Պետական պարտքի մասին» ՀՀ օրենք, ուժի մեջ է 2026 թ. հունվարի 8-ից // Հայաստանի Հանրապետության իրավական տեղեկատվական համակարգ – arlis.am

[3] Հայաստանի պետական պարտքը միջնաժամկետում կհասնի ՀՆԱ-ի 54%-ին // Caspian Post, 2025 թ. հոկտեմբերի 27 – caspianpost.com

[4] 2025 թվականին Հայաստանի պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը կազմել է 47.3% // ArmBanks, 2026 թ. մարտի 23 – armbanks.am

[5] 2026 թվականի փոխառությունների տարեկան ծրագիր, բաժին 5՝ «Կառավարության պարտքը 2026 թվականի տարեվերջին», էջ 12 // ՀՀ ֆինանսների նախարարություն – minfin.am

[6] ՀՀ իշխանությունները նախատեսում են առաջիկա տարիներին պետական պարտքը նվազեցնել ՀՆԱ-ի 45%-ից ցածր // ArmBanks, 2026 թ. հունիսի 16 – armbanks.am

[7] Պետական պարտքի ամսական տեղեկագրեր // ՀՀ ֆինանսների նախարարություն – minfin.am