«Գործողություններ հանուն բնության». ի՞նչի մասին են վկայում Հայաստանի վիճակագրական տվյալները COP17-ի մեկնարկին

Այս շաբաթ Երևանում ընթանում է ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովը (COP17), ընդ որում, նախագահության շրջանակում Հայաստանի կողմից ընտրված կարգախոսն է՝ «Գործողություններ հանուն բնության» [1]։ Բնապահպանական գլոբալ թիրախներիը այս համաժողովի օրակարգի հիմնական հարցերն են։ Օրակարգի առաջին համապարփակ վերանայման արդյունքներով արձանագրվել է, որ դրանց կեսից պակասն է համապատասխանում սահմանված նպատակներին [2]։ Որպես տնտեսագետ՝ սույն վերլուծության շրջանակում չենք անդրադառնա զուտ բնապահպանական խնդիրներին։ Փոխարենը ուսումնասիրելու ենք Հայաստանի վիճակագրական տվյալները, որպես համաժողովի հյուրընկալող երկիր։ Նախագահության համատեքստում Հայաստանը սահմանել է չորս առաջնահերթություն, որոնցից երկուսը վերաբերում են նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառմամբ կենսաբազմազանության մշտադիտարկմանը, ինչպես նաև լեռնային և քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգերի պահպանությանը [1]։ Հայաստանի Վիճակագրական կոմիտեն (Արմստատ) տարիներ շարունակ դիտարկում է այս երկու ցուցանիշները։ Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ երկրի տարածքի 13%-ը գտնվում է պահպանության ներքո, մինչդեռ համաժողովի կողմից իրագործվող շրջանակային համաձայնագրով պահանջվում է մինչև 2030 թվականն (3-4 տարում) այդ ցուցանիշը հասցնել 30%-ի [3]։ Նշենք որ վերջին տասնամյակում այս ցուցանիշներում փոփոխություն չկա՝ պահպանվող տարածքների մասնաբաժինն անփոփոխ է մնացել 2016 թվականից ի վեր, իսկ անտառային հողերինը՝ 2018 թվականից։ Ուստի, խնդիրը ոչ թե պահպանության բավարար մակարդակի գնահատումն է, այլ վիճակագրական ցուցանիշների շարժընթացի և վիճակագրության թելրացման պատճառների բացահայտումը։

Ցուցանիշների շարժընթացը. գյուղական բնակավայրերի աղբահանությունը

Դրական տեղաշարժն առավել ակնառու է տնտեսական ցուցանիշների համատեքստում։ Եթե 2004 թվականին հայաստանյան գյուղերում տնային տնտեսությունների 87%-ը կենցաղային աղբից ազատվում էր այն այրելու, թաղելու կամ բաց տարածքներում կուտակելու միջոցով, ապա 2024 թվականին այդ մասնաբաժինը նվազել է մինչև 7%։ Գյուղական համայնքներում ներդրվել է կենտրոնացված աղբահանության համակարգ։ Ընդ որում, բակերում աղբի այրումը վարչական եղանակով արգելված չէ. ծառայությունը հասանելի է դարձել, քանի որ տնային տնտեսությունները վճարունակ են դարձել դրա դիմաց, իսկ տեղական բյուջեները կարողացել են ապահովել դրա սպասարկումը։ Այս գործընթացը տնտեսական զարգացման դասական դրսևորում է. երկրի եկամուտների աճին զուգահեռ, գյուղական բնակավայրերում դադարում է թափոնների ինքնուրույն այրման պրակտիկան։ Փոփոխությունը կայունացել և ձևավորվել է համեմատաբար վերջերս՝ հիմնականում 2010-ից 2020 թվականների ընթացքում։

Մարզային բաշխվածության ուսումնասիրությամբ բացահայտվում են խնդրի չլուծված հատվածները։ Մասնավորապես, Տավուշում, որտեղ գյուղերը ցրված են անտառապատ հովիտներում, տնային տնտեսությունների շուրջ 40%-ը շարունակում է ինքնուրույն տնօրինել սեփական աղբը։ Վերջինը հանգեցնում է աղբի այրմանը, թաղմանը կամ թափելուն բնության մեջ։ Միևնույն ժամանակ, Արարատի, Արմավիրի, Կոտայքի և Սյունիքի մարզերում այս ցուցանիշը զրոյացել է։ Աղբահանության կազմակերպումն ուղղակիորեն պայմանավորված է ճանապարհային ենթակառուցվածքներով և բնակչության խտությամբ։ Փաստացիորեն, աղբի ինքնուրույն այրման աշխարհագրությամբ մատնանշվում են այն տարածքները, որտեղ սպասարկման մեքենաների հասանելիությունը դեռևս ծախսարդյունավետ չէ։

Թերացման աղբյուրը. Հրազդան գետի վիճակը Երևանից դուրս

Դիտարկելով Հայաստանի նախագահության գլխավոր առաջնահերթությունը՝ քաղցրահամ ջրերի պահպանությունը, հարկ է նշել, որ Վիճակագրության ծառայությունը 8 գետերի 23 դիտակետերում մշտադիտարկում է ամոնիումի (NH₄)՝ կեղտաջրերից մնացող ազոտային միացության մակարդակը։ Գրեթե բոլոր դիտակետերում ջուրը մաքուր է, սակայն առկա է մեկ խիստ ընդգծված բացառություն։

2024 թվականին Հրազդան գետով Երևան մտնող հատվածում ամոնիումի միջին պարունակությունը կազմել է 0.35 մգ/լ, ինչը բնորոշ է մաքուր լեռնային գետին։ Մի քանի կիլոմետր հոսանքն ի վար՝ քաղաքից ներքև գտնվող հատվածում, այդ ցուցանիշը հասել է միջինը 28.5-ի։ 2017 թվականին նույն դիտակետում այն կազմել է 30.3։ Անցած յոթ տարիների ընթացքում աղտոտվածության մակարդակը մնացել է գրեթե անփոփոխ։

Պատկերն ավելի հստակ է դառնում եթե համադրենք այս դիտակետը երկրի մնացած բոլոր մշտադիտարկվող կետերին։ Երևանից ներքև Հրազդան գետի հոսանքում ամոնիումի պարունակությունը գերազանցում է մյուս 22 դիտակետերի հանրագումարային ցուցանիշը։ Ավելին՝ այն շուրջ ութ անգամ բարձր է աղտոտվածության մակարդակով երկրորդ դիտակետի ցուցանիշից, որը նույնպես քաղաքի աղտոտման արդյունքն է։

Օբյեկտիվության համար հարկ է ընդգծել նաև առկա բարելավումները։ Թթվածնի կենսաքիմիական պահանջարկի՝ ԹԿՊ₅-ի (թթվածին, որը բակտերիաներն օգտագործում են օրգանական նյութերը քայքայելու համար) ցուցանիշը նույն դիտակետում նշված տարիներին 21.4-ից նվազել է մինչև 15.6։ Օրգանական ծանրաբեռնվածությունը թուլացել է, սակայն ամոնիումի պարունակությունը պահպանվել է։ Սա վկայում է նրա մասին որ Հրազդանը համեմատաբար ավելի քիչ է օգտագործվում որպես կոյուղի, սակայն դեռ մեծ է այլ աղտոտությունները։ Նշենք որ աղտոտիչների աճի միտումը կանգ է առել, սակայն ցուցանիշի նվազում այդպես էլ չի գրանցվել։

Կարող ենք պաշտոնապես համարել, որ Հրազդան գետը միացված է մաքրման կայանին։ Սակայն տարեցտարի պահպանել են նույն աղտոտվածության մակարդակը, որն առկա էր մինչև կայանի կառուցումը։

Թղթային միացումներ

Պաշտոնական տվյալներով՝ 2024 թվականին բնակչության 85%-ը միացված է եղել կեղտաջրերի մաքրման համակարգերին՝ 2017 թվականի 70%-ի փոխարեն։ Գյուղական բնակավայրերում այս մասնաբաժինը կրկնապատկվել է։ Այդուհանդերձ, մայրաքաղաքից ներքև գտնվող գետի աղտոտվածության մակարդակում որևէ էական փոփոխություն չի նկատվել։

Պատճառն ինստիտուցիոնալ է. «միացված» կարգավիճակը վերաբերում է խողովակաշարին միացված տնային տնտեսություններին, այլ ոչ թե համակարգի վերջնամասում ջրի մաքրման փաստացի գործընթացին։ Կառավարության կողմից հաստատված՝ Հրազդանի ջրավազանային կառավարման 2022–2027 թվականների պլանում հստակ նկարագրվում է մեխանիզմը. մայրաքաղաքից վերև գտնվող քաղաքների (Աբովյան, Չարենցավան, Եղվարդ, Նոր Հաճն և այլն) կոյուղու կոլեկտորները վնասված են, ինչի հետևանքով կեղտաջրերի մի մասը շրջանցում է մաքրման կայանները և ուղիղ թափվում գետը [4]։ Միացումներն ապահովվել են, սակայն միացումների ծավալին համարժեք մաքրման գործընթացն անավարտ է։ Տնտեսագիտական տեսանկյունից սա այն բացն է, որը պահանջում է ամենաբարձր այլընտրանքային ծախսերը։ Խողովակաշարերի և կայանների կառուցման ուղղությամբ ֆինանսական միջոցներն արդեն իսկ ծախսվել են, մինչդեռ ակնկալվող արդյունքը՝ մաքուր գետ մայրաքաղաքից ներքև, այդպես էլ չի ապահովվել։

Ֆինանսական միջոցները և խթանները

Համաժողովի շրջանակում Հայաստանի առաջին հայտարարված առաջնահերթությունը վերաբերում է շրջակա միջավայրի պահպանության «դրական խթաններին» [1]։ Ֆիսկալ տեսանկյունից գնահատելով այդ խթանների ծավալը՝ պարզ է դառնում, որ 2024 թվականին Հայաստանում կազմակերպությունները բնապահպանության ուղղությամբ ծախսել են 15.8 մլրդ դրամ, ինչն ավելի քան կրկնապատկել է 2012 թվականի 7.1 մլրդ դրամի ցուցանիշը։ Անվանական դրամով սա վկայում է կայուն առաջընթացի մասին։ Այդուհանդերձ, որպես տնտեսության մասնաբաժին, նկատվել է հակառակ միտումը. ցուցանիշը ՀՆԱ-ի 0.17%-ից նվազել է մինչև 0.15%։ Բնապահպանական հարկերի և բնօգտագործման վճարների հավաքագրումն ընդհանուր առմամբ կազմել է ՀՆԱ-ի շուրջ 0.07%-ը։ Ֆինանսավորման հարցը COP17-ի ամենաբարդ քննարկումների առարկան է, որը Կունմինգ-Մոնրեալի համաձայնագրով առանձնացվում է որպես հատուկ թիրախ [3]։ Ընդ որում, հյուրընկալող երկրի ցուցանիշներով փաստվում է, որ դրամային արտահայտությամբ ծախսերի աճին զուգահեռ՝ տնտեսության նկատմամբ դրանց կշիռը կրճատվել է։ Ֆիսկալ խթաններն առկա են, սակայն դրանց ծավալն անբավարար է։

Չդիտարկվող ցուցանիշները

Հայաստանի երրորդ առաջնահերթությունը նորագույն տեխնոլոգիաների միջոցով կենսաբազմազանության մշտադիտարկումն է։ Սակայն գործող մշտադիտարկման համակարգում դրսևորվում են հակառակ միտումներ։ Անհետացող տեսակների Կարմիր գրքի տվյալներով՝ Վիճակագրության կոմիտեի աղյուսակում ներկայացված է միայն մեկ տարվա ցուցանիշ՝ 2010 թվականին գրանցված 153 ողնաշարավոր տեսակներով։ Այդ ժամանակից ի վեր տվյալները չեն թարմացվել։ Երևանից ներքև գտնվող Հրազդան գետի հատվածում՝ երկրի ամենածանր աղտոտվածությունն ունեցող դիտակետում, տարեկան վերցվող նմուշների քանակը 2017 թվականի 12-ից նվազել է՝ 2021 թվականից ի վեր տատանվելով 5-ից 8-ի միջակայքում։ Չնայած այս շաբաթվա կարգախոսը գործողություններն են հանուն բնության, և հյուրընկալող երկրում տեսանելի են գյուղական աղբահանության հստակ արդյունքներ, պետական կառավարումն անհնար է իրականացնել առանց վիճակագրական հաշվառման։ Փաստացիորեն, այն հարցերի շուրջ, որոնց համար հրավիրվել է սույն համաժողովը, Հայաստանի կողմից հաշվառվող տվյալների ծավալը զգալիորեն կրճատվել է։

Գյուղատնտեսության անկման վերաբերյալ լրացուցիչ. «Ճգնաժամ՝ մինչև սահմանի փակումը. ինչո՞վ է պայմանավորված գյուղատնտեսության 11.9% անկումը»։ Պետական ծախսերի և մուտքերի վերաբերյալ լրացուցիչ. «4 տրիլիոն դրամ. Ի՞նչ է խոստանում 2027-ի բյուջեն, և ի՞նչ է իրականում ծախսվելու»։ Ներդրված ենթակառուցվածքների օգտագործման արդյունավետության վերաբերյալ լրացուցիչ. «Էներգետիկ խնդիր. արևային վտանգ և ամառային ռեկորդներ ռուսական գազի հաշվին»։

* Բոլոր տվյալների աղբյուրը ՀՀ Վիճակագրական կոմիտեն (Արմստատ) է. «Շրջակա միջավայր» բաժինը (գետերի ջրի որակն ըստ դիտակետերի, պահպանվող տարածքները և անտառային հողերը, կեղտաջրերի մաքրման կայաններին միացված բնակչությունը, բնապահպանական ծախսերը, բնապահպանական հարկերը և բնօգտագործման վճարները, Կարմիր գրքի աղյուսակը) և Տնային տնտեսությունների կենսապայմանների ամբողջացված հետազոտության միկրոտվյալները (2004–2024թթ.)՝ կենցաղային աղբահանության վերաբերյալ։ Գետերի աղտոտվածության ցուցանիշները վերցված են Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոնի դիտակետերի տվյալներից։ Ֆիսկալ մասնաբաժինների հաշվարկման համար ՀՆԱ-ի ցուցանիշները վերցված են ազգային հաշիվներից։ Հաշվարկները և գծապատկերների կոդերը հասանելի են GitHub հարթակում։

Հղումներ

[1] What to expect at COP17 in Yerevan: key events and priorities // Armenpress, October 2026 — armenpress.am

[2] COP17: the world has a plan to save nature. Is it working? // UN News, 15 October 2026 — news.un.org

[3] Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework, decision 15/4 (Target 3, 30% by 2030; Target 19, finance) // Convention on Biological Diversity — cbd.int

[4] Government decision approving the Hrazdan basin management area plan for 2022–2027 // Legal Information System of the Republic of Armenia (arlis.am) — arlis.am